وکیوم تراپی زخم روشی برای درمان زخم‌های عمیق، پرترشح و دیرجوش است که در آن یک دستگاه کوچک، با فشار منفی کنترل‌شده، ترشح و هوا را از زیر یک پانسمان کاملاً بسته بیرون می‌کشد. نام علمی آن درمان زخم با فشار منفی (Negative Pressure Wound Therapy یا NPWT) است و در ایران بیشتر با همین نام «وکیوم تراپی» یا «وکیوم زخم» شناخته می‌شود. این روش از اواخر دهه‌ی ۱۹۹۰ وارد درمان زخم شد و امروز در بخش‌های جراحی، کلینیک‌های زخم و حتی خانه‌ی بیماران به کار می‌رود.
در این راهنما توضیح داده‌ایم وکیوم تراپی چطور روی زخم اثر می‌گذارد، چه وسایلی دارد، چطور انجام می‌شود، برای کدام زخم‌ها مناسب است و کجا نباید از آن استفاده کرد، چقدر طول می‌کشد و هزینه‌اش از چه تشکیل می‌شود.
وکیوم تراپی زخم چیست؟
در وکیوم تراپی، داخل زخم یک پرکننده‌ی متخلخل، معمولاً فوم یا گاز مخصوص، گذاشته می‌شود. روی آن و چند سانتی‌متر از پوست سالم اطراف، چسب شفاف کشیده می‌شود تا زخم کاملاً آب‌بندی شود. یک صفحه‌ی کوچک به نام ساکشن‌پد روی چسب قرار می‌گیرد و با لوله به دستگاه وصل می‌شود. وقتی دستگاه روشن شود، فشار زیر پانسمان از فشار هوای اطراف کمتر می‌شود؛ فوم جمع و سفت می‌شود و ترشح زخم از راه لوله به مخزن دستگاه می‌رود.
به این روش نام‌های دیگری هم داده‌اند: «وک» یا VAC (مخفف Vacuum-Assisted Closure، نام تجاری نخستین سیستم این روش)، «درمان با فشار منفی»، «پانسمان وکیوم» و «وکیوم درمانی». همه‌ی این‌ها به یک روش اشاره دارند. مهم این است که وکیوم تراپی یک «جلسه» نیست؛ دستگاه بعد از نصب، شبانه‌روز روشن می‌ماند و فقط پانسمان در فاصله‌های مشخص عوض می‌شود.
وکیوم تراپی چطور به ترمیم زخم کمک می‌کند؟
زخمی که هفته‌ها باز مانده، معمولاً ترشح زیاد، ورم اطراف و بستری کم‌جان دارد. فشار منفی از چند راه این وضعیت را تغییر می‌دهد:
- ترشح اضافه را خارج می‌کند. ترشح زخم‌های مزمن پر از آنزیم‌هایی است که بافت تازه را تجزیه می‌کنند. بیرون کشیدن مداوم آن، بستر زخم را برای ترمیم آماده‌تر می‌کند.
- ورم را کم می‌کند. با کم شدن مایع میان‌بافتی، فشار روی مویرگ‌ها کم می‌شود و خون و اکسیژن راحت‌تر به زخم می‌رسد.
- لبه‌های زخم را به هم نزدیک می‌کند. فوم زیر فشار جمع می‌شود و لبه‌های زخم را هم با خودش کمی به هم نزدیک می‌کند.
- بافت گرانوله را تحریک می‌کند. کشش بسیار ریزی که فوم روی سطح زخم ایجاد می‌کند، سلول‌ها را به تکثیر و ساختن رگ‌های تازه وامی‌دارد. حاصل آن بافت گرانوله‌ی قرمز و دانه‌دانه است که کف زخم را پر می‌کند.
- زخم را بسته و مرطوب نگه می‌دارد. چسب شفاف جلوی ورود آلودگی از بیرون را می‌گیرد و رطوبت بستر زخم را در حد مناسب نگه می‌دارد.
جزئیات علمی هر کدام از این اثرها را در مقاله‌ی درمان با فشار منفی چگونه باعث ترمیم زخم می‌شود نوشته‌ایم. همین‌جا یک نکته را باید روشن گفت: وکیوم تراپی جای درمان علت زخم را نمی‌گیرد. اگر فشار روی زخم بستر برداشته نشود، قند خون کنترل نشود یا خون‌رسانی پا مشکل داشته باشد، دستگاه به‌تنهایی زخم را نمی‌بندد.
اجزای سیستم وکیوم تراپی
هر سیستم وکیوم تراپی چهار بخش دارد:
- دستگاه (پمپ): فشار منفی را می‌سازد، فشار زیر پانسمان را پایش می‌کند و برای نشتی، انسداد لوله، پر شدن مخزن و ضعف باتری آلارم می‌دهد.
- مخزن ترشحات: ظرف یکبارمصرفی که ترشح زخم در آن جمع می‌شود و روی دستگاه جا می‌افتد.
- کیت پانسمان: فوم یا گاز، چسب شفاف و ساکشن‌پد با لوله. هر کیت فقط یک بار مصرف می‌شود.
- لوله‌ها و اتصالات: مسیر ترشح از پانسمان تا مخزن، و در دستگاه‌های شستشودار، مسیر ورود محلول به زخم.
پرکننده‌ی رایج فوم سیاه پلی‌یورتان است. فوم سفید متراکم‌تر است و کمتر به زخم می‌چسبد و گاز آغشته به PHMB برای زخم‌های نامنظم، کم‌عمق یا مستعد خونریزی انتخاب می‌شود. تفاوت این سه را در انتخاب فوم یا گاز در وکیوم تراپی و اجزای کیت و انتخاب اندازه را در پانسمان وکیوم تراپی توضیح داده‌ایم. کیت‌های وکیوم تراپی کانفورت و کیت‌های PHMB از همین نوع‌اند.
وکیوم تراپی زخم چطور انجام می‌شود؟
نصب پانسمان وکیوم کار پزشک، پرستار یا درمانگر زخم آموزش‌دیده است. پیش از اولین پانسمان، علت زخم، خون‌رسانی، عفونت و بافت مرده بررسی و دستور درمان نوشته می‌شود: نوع پرکننده، فشار و حالت دستگاه. بعد زخم با سرم یا محلول مناسب شسته می‌شود و اگر بافت مرده دارد، اول دبریدمان انجام می‌شود.
پوست اطراف خشک و با محافظ پوست پوشانده می‌شود تا چسب آزارش ندهد. فوم یا گاز به اندازه‌ی زخم بریده می‌شود و داخل آن قرار می‌گیرد، بی‌آنکه روی پوست سالم برود. روی آن چسب شفاف بدون کشش کشیده می‌شود، سوراخ کوچکی در چسب باز می‌شود و ساکشن‌پد روی آن می‌نشیند. در آخر دستگاه روشن می‌شود و فوم باید چند ثانیه بعد جمع و سفت شود. اگر نشد، هوا از جایی وارد می‌شود و باید نشتی پیدا شود.
هر یک از این مراحل را با تصویر در مراحل وکیوم تراپی زخم نشان داده‌ایم. اگر درمانگر هستید و می‌خواهید این کار را یاد بگیرید، آموزش وکیوم تراپی را ببینید.
فشار دستگاه و حالت‌های وکیوم تراپی
بیشترین فشاری که در وکیوم تراپی به کار می‌رود ۱۲۵ میلی‌متر جیوه است. برای پرکننده‌ی گاز، زخمی که درد زیادی دارد، پوست نازک سالمندان یا پایی که خون‌رسانی ضعیف‌تری دارد، فشار کمتری مثل ۸۰ میلی‌متر جیوه انتخاب می‌شود. فشار بیشتر لزوماً ترمیم سریع‌تری نمی‌آورد.
دستگاه‌ها معمولاً دو حالت اصلی دارند: پیوسته که فشار را ثابت نگه می‌دارد و متناوب که بین فشار بیشتر و کمتر جابه‌جا می‌شود. نسل جدیدتر دستگاه‌ها حالت سومی هم دارند که در آن محلول شستشو در زمان‌های مشخص وارد زخم می‌شود، چند دقیقه می‌ماند و دوباره کشیده می‌شود. این روش را وکیوم تراپی با شستشو (NPWTi-d) می‌نامند و برای زخم‌های آلوده و پرچرک به کار می‌رود. انتخاب عدد فشار و حالت را در تنظیم دستگاه وکیوم تراپی باز کرده‌ایم.
ویدئو: چهار حالت دستگاه وکیوم تراپی و تنظیم فشار
این ویدئوی آموزشی حالت‌های پیوسته، متناوب، شستشو و متناوب با شستشو را روی دستگاه کانفورت نشان می‌دهد: کجا فشار تنظیم می‌شود، فشار بالا و پایین حالت متناوب چطور تعیین می‌شود و حجم و زمان ماندن محلول شستشو کجا وارد می‌شود. نصب پمپ شستشو هم در انتهای آن آمده است.
- چهار حالت دستگاه کانفورت
- حالت پیوسته و تنظیم فشار
- حالت متناوب؛ فشار بالا، فشار پایین و زمان هر کدام
- حالت شستشو؛ حجم محلول و زمان ماندن روی زخم
- حالت متناوب همراه با شستشو
- کیت شستشو و نصب پمپ شستشو
راه‌اندازی اولیه، اتصال مخزن، تنظیمات و آلارم‌های دستگاه در راهنمای کاربردی دستگاه کانفورت آمده است.
وکیوم تراپی برای چه زخم‌هایی مناسب است؟
وکیوم تراپی برای زخم‌هایی ساخته شده که عمق، ترشح یا اندازه‌شان پانسمان معمولی را ناکافی می‌کند. رایج‌ترین موارد این‌ها هستند:
- زخم پای دیابتی: به‌ویژه بعد از دبریدمان یا جراحی و برداشتن بخشی از پا. شواهد مرور کاکرین نشان می‌دهد وکیوم در این زخم‌ها احتمال بسته شدن را بیشتر و زمان ترمیم را کوتاه‌تر می‌کند. جزئیات را در درمان زخم دیابتی با وکیوم تراپی و راهنمای کامل درمان زخم دیابتی بخوانید.
- زخم بستر درجه ۳ و ۴: وقتی زخم عمیق و پرترشح است و فشار از روی آن برداشته شده. ببینید وکیوم تراپی زخم بستر چه شرایطی دارد.
- زخم‌های جراحی: باز شدن بخیه، زخم شکم، زخم باز بعد از جراحی کیست مویی و زخم بعد از قطع انگشت یا بخشی از پا.
- پیشگیری روی بخیه‌ی بسته: در بیماران پرخطر، وکیوم روی بخیه‌ی جراحی احتمال عفونت محل جراحی را کم می‌کند.
- پیوند پوست و سوختگی: وکیوم روی پیوند پوست گرفتن گرافت را بهتر می‌کند و در برخی سوختگی‌ها هم کاربرد دارد.
- زخم‌های تونلی و حفره‌ای: زخم تونلی با پانسمان معمولی خوب پر نمی‌شود و وکیوم در آن جای خودش را دارد.
- زخم عفونی: بعد از اینکه عفونت با دبریدمان و آنتی‌بیوتیک کنترل شد. شرایط آن را در وکیوم تراپی زخم عفونی و اصول کلی را در درمان زخم عفونی نوشته‌ایم.
- زخم‌های ضربه‌ای بزرگ و زخم‌هایی که تاندون یا استخوان در آن‌ها پیداست، تا زمان جراحی ترمیمی یا پیوند.
چه زمانی وکیوم تراپی انجام نمی‌شود؟
وکیوم تراپی برای همه‌ی زخم‌ها نیست. در این شرایط یا اصلاً به کار نمی‌رود، یا اول باید مشکل دیگری درمان شود:
- بافت مرده یا دلمه‌ی سیاه که هنوز برداشته نشده است.
- عفونت استخوان (استئومیلیت) که درمان نشده است.
- سرطان در بستر یا لبه‌ی زخم.
- فیستول، یعنی راهی به روده یا عضو دیگر، که بررسی نشده است.
- رگ خونی، عصب یا عضو داخلی بدون محافظ در کف زخم، و خونریزی فعال.
- پایی با خون‌رسانی بسیار ضعیف که هنوز بررسی عروقی نشده است.
در بیمارانی که داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کنند، وکیوم ممنوع نیست، ولی پایش دقیق‌تری می‌خواهد. این تصمیم‌ها با پزشک معالج است.
عوارض وکیوم تراپی زخم و راه پیشگیری از آن
وکیوم تراپی اگر درست انتخاب و نصب شود، برای بیشتر بیماران روشی کم‌خطر است، ولی مثل هر درمانی ممکن است مشکلاتی پیش بیاورد. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در هشدارهای سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۱ جدی‌ترین آن‌ها را خونریزی و عفونت دانسته و پیشگیری از آن‌ها را به انتخاب درست بیمار و پایش منظم گره زده است. مواردی که باید بشناسید:
- درد هنگام تعویض پانسمان: شایع‌ترین شکایت است. خیس کردن فوم با سرم پیش از برداشتن، لایه‌ی محافظ زیر فوم، فشار کمتر و مسکن پیش از تعویض کمک می‌کند.
- تحریک یا خراش پوست زیر چسب: با محافظ پوست و چسباندن بدون کشش کم می‌شود.
- خونریزی: نادر ولی جدی؛ بیشتر در بیمارانی که داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنند یا رگ بزرگی نزدیک زخم دارند. خون روشن در لوله یا مخزن یعنی خاموش کردن دستگاه و تماس فوری با اورژانس.
- عفونت: اگر بافت مرده برداشته نشده باشد یا پانسمان دیر عوض شود. بوی بد، تب و قرمزی رو به گسترش باید همان روز گزارش شود.
- جا ماندن تکه‌ی فوم در زخم: شمردن و نوشتن تعداد تکه‌های فوم در هر تعویض، این مشکل را از بین می‌برد.
بیشتر این مشکلات با نصب درست، تعویض به‌موقع و آموزش همراه بیمار پیشگیری‌پذیرند. علائمی را که در دوره‌ی درمان نباید منتظر ماند، در بخش آخر مراحل وکیوم تراپی زخم فهرست کرده‌ایم.
مزیت وکیوم تراپی نسبت به پانسمان معمولی
وکیوم تراپی جای همه‌ی پانسمان‌ها را نمی‌گیرد، ولی در زخم‌های مناسب چند برتری روشن دارد:
- پانسمان به‌جای هر روز، معمولاً دو تا سه بار در هفته عوض می‌شود.
- ترشح زیاد کنترل می‌شود و پوست اطراف کمتر خیس و زخمی می‌شود.
- زخم‌های عمیق و تونلی سریع‌تر با بافت گرانوله پر می‌شوند.
- زخم زودتر برای بستن، پیوند پوست یا ترمیم با فلپ آماده می‌شود.
- بیمار با دستگاه قابل‌حمل می‌تواند راه برود یا درمان را در خانه ادامه دهد.
شواهد برای همه‌ی زخم‌ها یکسان نیست. در زخم پای دیابتی بعد از جراحی و در برش‌های جراحی پرخطر، شواهد قوی‌تر است و در زخم بستر و زخم وریدی ساق پا، شواهد هنوز محدود است. مقایسه‌ی کامل را در تفاوت وکیوم تراپی و پانسمان نوین آورده‌ایم.
وکیوم تراپی چقدر طول می‌کشد؟
دوره‌ی وکیوم تراپی معمولاً چند هفته است و برای هر زخم فرق می‌کند. پانسمان هر ۴۸ تا ۷۲ ساعت، یعنی دو تا سه بار در هفته، عوض می‌شود. زخم آلوده یا پرترشح ممکن است تعویض زودتر بخواهد. درمانگر هر یک تا دو هفته اندازه‌ی زخم را با دفعه‌ی قبل مقایسه می‌کند. اگر زخم کوچک‌تر نشده باشد، برنامه‌ی درمان بازبینی می‌شود.
وکیوم معمولاً وقتی قطع می‌شود که کف زخم با بافت گرانوله‌ی سالم پر شده و زخم برای بستن، پیوند پوست یا ادامه با پانسمان معمولی آماده است. جزئیات بیشتر را در مدت وکیوم تراپی بخوانید.
وکیوم تراپی در منزل
دستگاه‌های امروزی کوچک و باتری‌دارند، پس وکیوم تراپی بعد از ترخیص هم ادامه پیدا می‌کند. در این حالت پرستار یا درمانگر زخم برای تعویض پانسمان به خانه می‌آید و همراه بیمار یاد می‌گیرد دستگاه را خاموش و روشن کند، آلارم‌ها را بشناسد و کی تماس بگیرد. شرایط و وسایل لازم را در وکیوم تراپی در منزل و نکات خواب، حمام و راه رفتن با دستگاه را در زندگی با دستگاه وکیوم تراپی نوشته‌ایم.
هزینه وکیوم تراپی زخم
هزینه‌ی وکیوم تراپی سه بخش دارد. اول دستگاه، که خریده یا برای مدت درمان اجاره می‌شود. دوم کیت‌های پانسمان و مخزن؛ در هر تعویض یک کیت مصرف می‌شود، پس تعداد تعویض‌ها در هفته و اندازه‌ی زخم، این بخش را تعیین می‌کند. سوم ویزیت درمانگر برای نصب و تعویض پانسمان در کلینیک یا منزل.
بیشتر خانواده‌ها برای یک دوره‌ی چندهفته‌ای دستگاه را اجاره می‌کنند. شرایط و نحوه‌ی محاسبه را در اجاره‌ی دستگاه وکیوم تراپی زخم توضیح داده‌ایم. برای قیمت روز دستگاه و کیت‌ها با سین طب تماس بگیرید.
دستگاه وکیوم تراپی زخم؛ چه چیزی مهم است؟
دستگاه خوب باید فشار را دقیق نگه دارد، نشتی را زود و دقیق اعلام کند، باتری کافی برای جابه‌جایی بیمار داشته باشد و کیت‌های آن به‌راحتی پیدا شوند. سین طب سازنده‌ی دستگاه وکیوم تراپی زخم کانفورت است. مدل کانفورت SIN900 حالت‌های پیوسته و متناوب دارد و مدل SIN900 PLUS علاوه بر آن، با پمپ شستشو وکیوم تراپی با شستشو را هم انجام می‌دهد. معیارهای انتخاب دستگاه را در بهترین دستگاه وکیوم تراپی زخم و تفاوت مدل‌های یکبارمصرف و قابل‌حمل را در وکیوم تراپی یکبار مصرف آورده‌ایم.
پرسش‌های رایج درباره‌ی وکیوم تراپی زخم
وکیوم تراپی درد دارد؟
روشن بودن دستگاه معمولاً دردی ندارد؛ بیشتر بیماران فقط کشش ملایمی حس می‌کنند. درد بیشتر هنگام برداشتن فوم است که با خیس کردن آن، لایه‌ی محافظ و مسکن پیش از تعویض کم می‌شود. دردی که ناگهان زیاد شود باید به درمانگر گفته شود.
هر جلسه وکیوم تراپی چقدر طول می‌کشد؟
وکیوم تراپی جلسه‌ای نیست؛ دستگاه شبانه‌روز روشن است. آنچه خانواده‌ها «جلسه» می‌نامند، نوبت تعویض پانسمان است که برای یک زخم ساده حدود نیم ساعت طول می‌کشد.
می‌شود دستگاه را برای حمام یا خواب خاموش کرد؟
برای مدت کوتاه و طبق دستور درمانگر، بله. اگر دستگاه بیش از حدود دو ساعت خاموش بماند، پانسمان باید عوض شود، چون فوم بدون فشار زیر چسب بسته، جای مناسبی برای میکروب‌هاست.
آیا وکیوم تراپی زخم را کاملاً می‌بندد؟
نه همیشه. هدف وکیوم، آماده کردن زخم است: پر شدن کف آن با بافت سالم و کوچک شدن اندازه. بخشی از زخم‌ها با همین روش بسته می‌شوند و بقیه برای بخیه، پیوند پوست یا پانسمان ساده آماده می‌شوند.
فرق وکیوم تراپی با «وک» چیست؟
فرقی ندارند. VAC نام تجاری نخستین سیستم وکیوم تراپی بود و حالا در زبان بیمارستان‌ها برای همه‌ی دستگاه‌های این روش به کار می‌رود.
منابع
- Argenta LC, Morykwas MJ. Vacuum-assisted closure: a new method for wound control and treatment: clinical experience. Ann Plast Surg. 1997;38(6):563–576.
- Apelqvist J, et al. EWMA Document: Negative Pressure Wound Therapy. Journal of Wound Care, 2017;26(Suppl 3).
- World Union of Wound Healing Societies (WUWHS). Principles of best practice: Vacuum assisted closure: recommendations for use. A consensus document. London: MEP Ltd, 2008.
- Birke-Sorensen H, et al. Evidence-based recommendations for negative pressure wound therapy: treatment variables (pressure levels, wound filler and contact layer). J Plast Reconstr Aesthet Surg. 2011;64 Suppl:S1–16.
- Liu Z, Dumville JC, Hinchliffe RJ, et al. Negative pressure wound therapy for treating foot wounds in people with diabetes mellitus. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018;(10):CD010318.
- U.S. Food and Drug Administration. Serious complications associated with negative pressure wound therapy systems. Safety communication, 2009; updated 2011.
- دفترچه‌ی راهنمای دستگاه‌های وکیوم تراپی کانفورت SIN900 و SIN900 PLUS، شرکت سلامت ایده نیکان.
دیدگاه و پرسش شما