درمان زخم عفونی با تشخیص درست شروع می‌شود: اینکه زخم واقعاً عفونی است یا فقط مثل هر زخم دیگری میکروب دارد، و اگر عفونی است، عفونت در خود زخم مانده یا به اطراف و بدن رسیده. هر کدام از این حالت‌ها درمان خودش را دارد. در این راهنما مراحل عفونت زخم، نشانه‌هایی که مراجعه‌ی فوری می‌خواهند، روش‌های درمان از شستشو و دبریدمان تا آنتی‌بیوتیک و وکیوم تراپی، و کارهایی را که در خانه از دستتان برمی‌آید توضیح داده‌ایم.
زخم عفونی چیست؟
پوست سالم سد محکمی در برابر میکروب‌هاست. وقتی زخم پیدا می‌شود، باکتری‌های روی پوست و محیط وارد آن می‌شوند. این به‌تنهایی عفونت نیست؛ تقریباً همه‌ی زخم‌ها میکروب دارند. زخم وقتی «عفونی» است که میکروب‌ها آن‌قدر زیاد شوند که به بافت آسیب بزنند و بدن با التهاب به آن‌ها واکنش نشان دهد. اجماع بین‌المللی عفونت زخم (IWII) این مسیر را پنج مرحله می‌داند:
این تقسیم‌بندی در عمل اهمیت زیادی دارد. زخمی که فقط کلونیزه است، آنتی‌بیوتیک نمی‌خواهد. عفونت موضعی معمولاً با درمان موضعی کنترل می‌شود. اما عفونت در حال گسترش و سیستمیک، درمان دارویی و گاهی بستری لازم دارند.
علائم عفونت زخم
نشانه‌های کلاسیک عفونت زخم این‌ها هستند:
- قرمزی، گرمی و تورم دور زخم که بیشتر می‌شود.
- درد تازه یا دردی که به‌جای کم شدن، بیشتر می‌شود.
- ترشح چرکی، کدر یا سبز و بوی بد.
- تب، لرز و حال عمومی بد.
در زخم‌های مزمن مثل زخم پای دیابتی یا زخم بستر، عفونت ممکن است بی‌صدا باشد: زخم دیگر کوچک نمی‌شود، بافت کف آن کم‌رنگ و شکننده می‌شود، راحت خونریزی می‌کند یا ترشحش زیاد می‌شود. فهرست کامل و فرق التهاب طبیعی با عفونت را در علائم عفونت زخم نوشته‌ایم.
چه عواملی زخم را مستعد عفونت می‌کنند؟
عفونت زخم فقط به تمیز بودن یا نبودن زخم بستگی ندارد. این عوامل احتمال آن را بیشتر می‌کنند:
- بیماری‌های زمینه‌ای: دیابت، بیماری رگ‌های پا، نارسایی کلیه، چاقی و سوءتغذیه.
- ضعف ایمنی: داروهای کورتونی و شیمی‌درمانی، سن بالا.
- ویژگی خود زخم: زخم عمیق یا تونلی، بافت مرده، جسم خارجی، زخم آلوده به خاک یا گاز گرفتگی، و زخم نزدیک مقعد.
- زمان: زخمی که هفته‌ها باز مانده، شانس بیشتری برای عفونت و بیوفیلم دارد.
- سیگار: خون‌رسانی پوست را کم می‌کند و ترمیم را کند.
کی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
عفونت پوست و بافت نرم گاهی در چند ساعت پیشرفت می‌کند. دو حالت نادر ولی خطرناک را حتماً بشناسید: فاشئیت نکروزان (عفونت گوشت‌خوار) که با درد بسیار شدید و پوست تیره شروع می‌شود، و عفونت خون ناشی از زخم (سپسیس) که با تب، تپش قلب و گیجی خودش را نشان می‌دهد. هر دو اورژانس‌اند.
تشخیص عفونت زخم
تشخیص عفونت زخم در درجه‌ی اول بالینی است؛ یعنی پزشک با دیدن و لمس زخم تصمیم می‌گیرد. آزمایش‌ها برای تکمیل این تصمیم‌اند:
- کشت زخم: وقتی عفونت در حال گسترش است، به درمان جواب نداده یا بیمار دیابتی است. نمونه باید از عمق زخم و پس از شستشو گرفته شود. توضیح کامل در کشت زخم.
- آزمایش خون: شمارش گلبول‌های سفید، CRP و قند خون برای سنجش شدت عفونت و کنترل دیابت.
- تصویربرداری: عکس ساده یا MRI وقتی احتمال آبسه‌ی عمقی یا عفونت استخوان مطرح است.
روش‌های درمان زخم عفونی
درمان زخم عفونی چند بخش دارد که بسته به شدت عفونت با هم ترکیب می‌شوند:
شستشوی زخم
در هر تعویض پانسمان، زخم و پوست اطراف شسته می‌شود تا ترشح، باقی‌مانده‌ی پانسمان و میکروب‌های سطحی برداشته شوند. برای زخم تمیز، سرم نرمال سالین کافی است. در زخم عفونی یا مشکوک به بیوفیلم، محلول‌های ضدعفونی‌کننده‌ی ملایم زخم مثل محلول PHMB، اکتنیدین یا هیپوکلرو ترجیح داده می‌شوند. الکل و آب‌اکسیژنه برای شستن زخم مناسب نیستند و بافت تازه را هم آسیب می‌زنند. درباره‌ی PHMB در PHMB در درمان زخم بیشتر نوشته‌ایم.
دبریدمان؛ برداشتن بافت مرده و آلوده
بافت مرده و لایه‌ی زرد و لزجی که کف زخم را پوشانده، غذا و پناهگاه میکروب‌هاست و تا برداشته نشود، عفونت کنترل نمی‌شود. دبریدمان ممکن است با تیغ و قیچی کنار تخت، با جراحی در اتاق عمل، با پانسمان‌ها و ژل‌هایی که بافت مرده را نرم می‌کنند، یا با روش‌های مکانیکی انجام شود. انتخاب روش به عمق زخم، مقدار بافت مرده، درد و خون‌رسانی بستگی دارد. همه‌ی این روش‌ها را در دبریدمان زخم توضیح داده‌ایم.
ضدعفونی‌کننده‌ها و پانسمان‌های ضدمیکروب
برای عفونت موضعی، پانسمان‌های حاوی نقره، ید، PHMB یا عسل طبی به کار می‌روند. این پانسمان‌ها معمولاً برای یک دوره‌ی حدود دو هفته استفاده می‌شوند و بعد زخم دوباره ارزیابی می‌شود: اگر عفونت کنترل شده، به پانسمان معمولی برمی‌گردند و اگر نه، درمان تغییر می‌کند. استفاده‌ی طولانی و بی‌برنامه از آن‌ها فایده‌ای ندارد. گاز PHMB هم به‌صورت پانسمان ساده و هم به‌عنوان پرکننده در وکیوم تراپی به کار می‌رود.
آنتی‌بیوتیک؛ کی لازم است؟
آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی برای عفونتی است که از زخم فراتر رفته یا علائم عمومی دارد، و همیشه با تجویز پزشک. پماد آنتی‌بیوتیک برای زخم‌های مزمن به‌طور معمول توصیه نمی‌شود، چون مقاومت میکروبی و حساسیت پوستی ایجاد می‌کند. مصرف خودسرانه‌ی آنتی‌بیوتیک‌های مانده در خانه، علائم را پنهان و درمان را سخت‌تر می‌کند.
جراحی و تخلیه
آبسه باید باز و تخلیه شود؛ آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی به داخل آبسه نمی‌رسد. عفونت عمیق با بافت مرده‌ی زیاد، عفونت استخوان و فاشئیت نکروزان هم به دبریدمان جراحی نیاز دارند.
درمان علت زخم
زخمی که علتش باقی است، دوباره عفونی می‌شود. در زخم دیابتی کنترل قند و برداشتن فشار، در زخم بستر جابه‌جایی منظم بیمار و در زخم پای کم‌خون، بررسی رگ‌ها بخشی از درمان عفونت است.
وکیوم تراپی در درمان زخم عفونی
وکیوم تراپی درمان عفونت نیست و روی زخمی که عفونت فعال و کنترل‌نشده دارد گذاشته نمی‌شود. اما وقتی عفونت با دبریدمان و آنتی‌بیوتیک مهار شد، وکیوم ترشح را مدام خارج می‌کند، ورم را کم می‌کند و زخم را سریع‌تر با بافت سالم پر می‌کند. در این زخم‌ها پانسمان نزدیک‌تر عوض می‌شود و اغلب پرکننده‌ی ضدمیکروب، مثل گاز PHMB، به کار می‌رود. شرایط و ترتیب درست کار را در وکیوم تراپی زخم عفونی و کلیات روش را در وکیوم تراپی زخم آورده‌ایم.
وکیوم با شستشو برای زخم‌های پرچرک
در زخم‌هایی که چرک غلیظ، بافت آلوده یا بیوفیلم دارند، وکیوم تراپی با شستشو به کار می‌رود. دستگاه در زمان‌های مشخص محلول شستشو را وارد زخم می‌کند، چند دقیقه نگه می‌دارد و بعد آن را همراه ترشح بیرون می‌کشد. در ویدئوی زیر دکتر مهشید سرایداری این روش را روی یک زخم عفونی پای دیابتی انجام می‌دهد؛ محلولی مثل PHMB به‌صورت زمان‌دار وارد زخم می‌شود و دوباره کشیده می‌شود:
- معرفی بیمار: قطع شست و تونل زیر لبه‌ی زخم
- محافظت از لبه‌های زخم با دو لایه خمیر استومی
- فیلم شفاف استریل روی خمیر
- پایه‌های فوم و صفحه‌ی رویی برای دو ساکشن پد
- چسباندن و آب‌بندی نقاط حساس
- جای ساکشن پد شستشو و ساکشن پد تخلیه
- وصل کردن پمپ شستشو و مخزن به دستگاه
- تنظیم فشار، حجم محلول و زمان ماندن
- ثابت کردن لوله‌ها
- شروع شستشو و بانداژ پا
توضیح کامل این روش را در وکیوم تراپی با شستشو نوشته‌ایم. دستگاه کانفورت SIN900 PLUS همراه پمپ شستشو برای همین کار ساخته شده است.
عفونت در زخم‌های مختلف
اصول درمان در همه‌ی زخم‌ها یکی است، ولی هر نوع زخم نکته‌های خودش را دارد:
- زخم پای دیابتی: عفونت ممکن است بی‌درد و بی‌تب باشد و زود به استخوان برسد. ببینید عفونت زخم پای دیابتی و راهنمای درمان زخم دیابتی.
- زخم بستر: بوی بد و ترشح زیاد در زخم‌های درجه ۳ و ۴ شایع است؛ عفونت زخم بستر را بخوانید.
- زخم جراحی: قرمزی و ترشح از بخیه چند روز بعد از عمل؛ نمونه‌ی رایج آن عفونت زخم سزارین است.
- بریدگی دست و انگشت: عفونت انگشت ممکن است به غلاف تاندون برسد. ببینید عفونت زخم انگشت دست و نکات درمان فوری بریدگی انگشت دست.
مراقبت از زخم عفونی در خانه
درمان زخم عفونی معمولاً بیشتر در خانه انجام می‌شود تا در مطب. این کارها را جدی بگیرید:
- پیش و بعد از دست زدن به زخم، دست‌ها را بشویید و از دستکش یکبارمصرف استفاده کنید.
- پانسمان را طبق برنامه و هر بار که خیس یا نشتی شد عوض کنید.
- زخم را فقط با محلولی که درمانگر گفته بشویید؛ از الکل، آب‌اکسیژنه، پودرهای آنتی‌بیوتیک و مواد گیاهی خودسرانه استفاده نکنید.
- آنتی‌بیوتیک تجویزشده را کامل و سر ساعت مصرف کنید، حتی اگر زخم زود بهتر شد.
- هر روز اندازه‌ی قرمزی را با خودکار دور آن علامت بزنید؛ این ساده‌ترین راه فهمیدن پیشرفت یا پسرفت عفونت است.
- پانسمان‌های کثیف را در کیسه‌ی بسته دور بیندازید.
پرسش‌های رایج درباره‌ی درمان زخم عفونی
درمان خانگی زخم عفونی امکان دارد؟
مراقبت در خانه بخش مهمی از درمان است، ولی تشخیص شدت عفونت و تصمیم درباره‌ی آنتی‌بیوتیک و دبریدمان با پزشک یا درمانگر زخم است. عفونت در حال گسترش، تب یا زخم عفونی در فرد دیابتی را نباید فقط با درمان خانگی پیش برد.
زخم عفونی چند روزه خوب می‌شود؟
عفونت موضعی یک زخم حاد معمولاً در چند روز تا دو هفته کنترل می‌شود. در زخم‌های مزمن، کنترل عفونت فقط قدم اول است و بسته شدن زخم ممکن است هفته‌ها طول بکشد.
آیا روی زخم عفونی می‌شود پماد گذاشت؟
پمادهای آنتی‌بیوتیک برای زخم مزمن به‌طور معمول توصیه نمی‌شوند. اگر درمانگر ژل یا پماد ضدعفونی‌کننده‌ای تجویز کرده، فقط همان را و برای مدت مشخص استفاده کنید.
زخم عفونی را باید باز گذاشت یا بست؟
زخم عفونی را نباید بی‌پانسمان رها کرد و نباید با چسب یا بخیه بست. پانسمانی که ترشح را جذب کند و رطوبت مناسب نگه دارد، بهترین شرایط را برای کنترل عفونت و ترمیم فراهم می‌کند.
منابع
- International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice: Principles of Best Practice. Wounds International, 2022.
- Stevens DL, et al. Practice guidelines for the diagnosis and management of skin and soft tissue infections: 2014 update by the Infectious Diseases Society of America. Clin Infect Dis. 2014;59(2):e10–e52.
- Schultz G, et al. Consensus guidelines for the identification and treatment of biofilms in chronic nonhealing wounds. Wound Repair Regen. 2017;25(5):744–757.
- Kim PJ, et al. Negative pressure wound therapy with instillation: international consensus guidelines update. Int Wound J. 2020;17(1):174–186.
- Senneville É, et al. IWGDF/IDSA guidelines on the diagnosis and treatment of diabetes-related foot infections (IWGDF/IDSA 2023). Clin Infect Dis. 2023.
دیدگاه و پرسش شما