مراحل وکیوم تراپی زخم هفت قدم است: زخم ارزیابی و تمیز می‌شود، داخل آن فوم یا گاز مخصوص قرار می‌گیرد، روی همه‌چیز چسب شفاف کشیده می‌شود و یک لوله از روی چسب به دستگاه می‌رود. وقتی دستگاه روشن شود، هوای زیر پانسمان کشیده می‌شود، فوم جمع و سفت می‌شود و ترشحات زخم به مخزن می‌رود. از آن به بعد دستگاه شبانه‌روز کار می‌کند تا نوبت بعدی تعویض پانسمان. در این راهنما همین مراحل را با تصویر و به همان ترتیبی که درمانگر انجام می‌دهد توضیح می‌دهیم.
اگر هنوز نمی‌دانید وکیوم تراپی زخم چیست و برای چه زخم‌هایی به کار می‌رود، اول آن مقاله را بخوانید. اینجا فرض بر این است که پزشک یا درمانگر زخم تصمیم به شروع آن گرفته است.
پیش از شروع: ارزیابی زخم و دستور درمان
هیچ دستگاهی روی زخمی که بررسی نشده نصب نمی‌شود. درمانگر پیش از اولین پانسمان این چیزها را نگاه می‌کند:
- علت زخم: دیابت، فشار، جراحی، ضربه یا مشکل رگ‌ها. علت درمان‌نشده با هیچ دستگاهی برطرف نمی‌شود.
- خون‌رسانی: در پای سرد و کم‌خون، اول مشکل رگ باید بررسی شود.
- بافت مرده و دلمه‌ی سیاه: فوم روی بافت مرده گذاشته نمی‌شود؛ این بافت اول برداشته می‌شود.
- عفونت: عفونت فعال و پخش‌شونده باید پیش از وکیوم کنترل شود.
- خونریزی و ساختارهای حساس: رگ بزرگ، عصب یا عضوی که در کف زخم پیداست، محافظت جداگانه می‌خواهد یا وکیوم را منتفی می‌کند.
نتیجه‌ی این بررسی یک دستور درمان نوشته‌شده است: نوع پرکننده (فوم یا گاز)، اندازه‌ی کیت، فشار دستگاه، حالت کار (پیوسته یا متناوب) و فاصله‌ی تعویض پانسمان. بدون این دستور، نصب دستگاه کار درستی نیست.
وسایل لازم برای وکیوم تراپی
یک سیستم وکیوم تراپی از چهار بخش ساخته شده است: دستگاه (پمپ)، مخزن ترشحات، کیت پانسمان و لوله‌ها. کیت پانسمان معمولاً این‌ها را دارد:
- فوم سیاه یا سفید، یا گاز مخصوص (در کیت‌های گاز PHMB)
- چسب شفاف (درِیپ) که روی زخم و پوست اطراف کشیده می‌شود
- ساکشن‌پد؛ صفحه‌ی کوچکی که لوله را به پانسمان وصل می‌کند
درمانگر علاوه بر این‌ها سرم شستشو، دستکش استریل، قیچی و پنس تمیز، محافظ پوست (اسپری یا دستمال) و در صورت نیاز نوار هیدروکلوئید آماده می‌کند. کیت‌های وکیوم تراپی کانفورت در سه اندازه هستند و اندازه از روی ابعاد زخم انتخاب می‌شود، نه از روی اینکه کدام در دسترس است.
مرحله‌ی ۱ و ۲: شستن زخم و محافظت از پوست اطراف
زخم با سرم نرمال سالین یا محلولی که پزشک تعیین کرده شسته می‌شود. ترشح خشک‌شده، پرز پانسمان قبلی و هر تکه بافت مرده‌ی سست برداشته می‌شود. اگر بافت مرده زیاد است، دبریدمان باید پیش از نصب وکیوم انجام شده باشد.
بعد پوست دور زخم کاملاً خشک می‌شود. چسب روی پوست خیس یا چرب نمی‌گیرد و همین‌جا بیشتر نشتی‌ها شروع می‌شوند. روی پوست اطراف یک لایه محافظ پوست زده می‌شود تا چسبیدن و کندن مکرر چسب، پوست را زخمی نکند. چین‌های پوست و فرورفتگی‌ها، مثل اطراف استخوان دنبالچه، با نوار هیدروکلوئید یا خمیر مخصوص صاف می‌شوند.
مرحله‌ی ۳: گذاشتن فوم یا گاز داخل زخم
فوم به شکل و اندازه‌ی زخم بریده می‌شود، کمی کوچک‌تر از لبه‌ها، و طوری داخل زخم قرار می‌گیرد که کف و دیواره‌ها را پر کند ولی روی پوست سالم نرود. چند نکته که در عمل خیلی مهم است:
- فوم را دور از زخم ببرید تا خرده‌های آن داخل زخم نریزد.
- فوم را فشرده و چپانده داخل زخم نگذارید؛ آزاد و هم‌سطح زخم باشد.
- اگر بیش از یک تکه فوم گذاشته می‌شود، تعداد تکه‌ها روی پانسمان و در پرونده نوشته شود. تکه‌ی جامانده در زخم، منبع عفونت است.
- زخم‌های تونلی و زیرزخم‌ها (جاهایی که زخم زیر پوست پیش رفته) با یک تکه‌ی باریک فوم یا گاز پر می‌شوند که سر آن بیرون بماند.
انتخاب بین فوم سیاه، فوم سفید و گاز به نوع زخم بستگی دارد؛ در مقاله‌ی انتخاب پرکننده در وکیوم تراپی این تفاوت‌ها را جدا توضیح داده‌ایم.
مرحله‌ی ۴: پوشاندن با چسب شفاف
چسب شفاف روی فوم و سه تا پنج سانتی‌متر از پوست سالم اطراف کشیده می‌شود. چسب را نباید کشید؛ چسبی که با کشش زده شود، روی پوست تاول و خراش می‌اندازد. اگر زخم بزرگ است، چند تکه چسب با هم‌پوشانی زده می‌شود. هدف یک لایه‌ی کاملاً بسته است، چون وکیوم فقط در فضای بسته کار می‌کند.
مرحله‌ی ۵: سوراخ چسب و نصب ساکشن‌پد
وسط چسب، روی فوم، سوراخی به قطر حدود دو سانتی‌متر باز می‌شود. سوراخ را با برداشتن یک تکه‌ی کوچک از چسب درست می‌کنند، نه با یک برش خطی. ساکشن‌پد طوری روی سوراخ قرار می‌گیرد که دهانه‌اش دقیقاً روی آن باشد و لوله‌اش به سمتی برود که بیمار روی آن نخوابد یا نایستد. لوله‌ای که زیر پاشنه یا ساکروم بماند، خودش زخم فشاری درست می‌کند.
مرحله‌ی ۶ و ۷: وصل کردن دستگاه، تنظیم فشار و کنترل نشتی
لوله‌ی ساکشن‌پد به لوله‌ی مخزن وصل و گیره‌ها باز می‌شوند. مخزن روی دستگاه جا می‌افتد، دستگاه روشن می‌شود و حالت و فشاری که در دستور درمان آمده تنظیم می‌شود. در بیشتر پروتکل‌ها فشار حدود ۱۲۵ میلی‌متر جیوه است، ولی عدد را دستور درمان تعیین می‌کند. جزئیات این انتخاب را در مقاله‌ی تنظیم فشار دستگاه وکیوم تراپی نوشته‌ایم.
چند ثانیه بعد از روشن شدن، فوم باید جمع شود و ظاهری چروک و سفت پیدا کند، مثل یک کشمش. اگر فوم نرم ماند یا دستگاه آلارم نشتی داد، هوا از جایی وارد می‌شود. معمولاً لبه‌ی چسب، چین پوست یا محل ساکشن‌پد. دست کشیدن آرام روی لبه‌ها و صدای خش‌خش هوا جای نشتی را نشان می‌دهد و یک تکه چسب اضافه مشکل را حل می‌کند.
دستگاه‌های امروزی نشتی را خودشان نشان می‌دهند. در کانفورت SIN900 سیستم پایش نشتی و تنظیم حساسیت آلارم هست و مدل SIN900 PLUS علاوه بر آن، شستشوی خودکار زخم را هم انجام می‌دهد. منوی دستگاه و معنی هر آلارم در راهنمای کاربردی وکیوم تراپی کانفورت آمده است.
در پایان کار، تاریخ و ساعت نصب، تعداد تکه‌های فوم و فشار تنظیم‌شده روی پانسمان یا در برگه‌ی پیگیری نوشته می‌شود. نفر بعدی که پانسمان را باز می‌کند، به همین اطلاعات نیاز دارد.
تعویض پانسمان وکیوم؛ چند وقت یک بار و چطور؟
پانسمان وکیوم معمولاً هر ۴۸ تا ۷۲ ساعت، یعنی دو تا سه بار در هفته، عوض می‌شود. زخم عفونی یا زخمی که ترشح زیاد دارد ممکن است زودتر تعویض بخواهد. برای برداشتن پانسمان، اول دستگاه خاموش و گیره‌ی لوله بسته می‌شود و چند دقیقه صبر می‌کنند تا فوم از حالت جمع‌شده دربیاید. چسب از لبه و هم‌جهت با موها برداشته می‌شود. اگر فوم به کف زخم چسبیده، کمی سرم روی آن می‌ریزند و صبر می‌کنند؛ کشیدن فوم چسبیده، بافت تازه را می‌کند. تکه‌های فوم شمرده می‌شوند تا با عدد ثبت‌شده یکی باشد.
یک قاعده‌ی مهم: اگر دستگاه بیش از دو ساعت خاموش بماند یا فشار از دست برود، پانسمان دیگر کار نمی‌کند و به‌جای اینکه دوباره روشن شود، باید عوض شود یا طبق دستور سازنده با پانسمان معمولی جایگزین شود. فوم خیس و بی‌فشار، جای مناسبی برای رشد میکروب است.
علائمی که در دوره‌ی وکیوم تراپی نباید منتظر ماند
مهم‌ترین مورد خون است. اگر در لوله یا مخزن خون روشن و تازه دیدید، دستگاه را خاموش کنید، روی پانسمان فشار مستقیم بگذارید و با ۱۱۵ تماس بگیرید. این مورد در بیمارانی که داروی رقیق‌کننده‌ی خون مصرف می‌کنند اهمیت بیشتری دارد. تب ۳۸ درجه یا بیشتر، قرمزی‌ای که هر روز بزرگ‌تر می‌شود و بوی بد، یعنی همان روز باید درمانگر یا پزشک زخم را ببیند.
پرسش‌های رایج
وکیوم تراپی «جلسه‌ای» است یا دائم؟
دائم. بسیاری از خانواده‌ها می‌پرسند «هر جلسه چقدر طول می‌کشد». در واقع دستگاه بعد از نصب، شبانه‌روز روشن می‌ماند و آنچه «جلسه» به حساب می‌آید، نوبت‌های تعویض پانسمان است. کل دوره معمولاً چند هفته است و درمانگر در هر تعویض اندازه‌ی زخم را می‌سنجد تا درباره‌ی ادامه تصمیم بگیرد.
آیا همراه بیمار می‌تواند خودش پانسمان را عوض کند؟
نصب و تعویض پانسمان کار درمانگر آموزش‌دیده است. همراه بیمار باید بداند دستگاه چطور خاموش و روشن می‌شود، آلارم‌ها چه معنایی دارند و کی تماس بگیرد. اگر قرار است درمان در خانه انجام شود، این آموزش پیش از ترخیص یا در اولین مراجعه‌ی پرستار داده می‌شود. شرایط آن را در مقاله‌ی وکیوم تراپی در منزل توضیح داده‌ایم.
نصب پانسمان چقدر طول می‌کشد؟
برای یک زخم ساده، حدود نیم ساعت. زخم‌های بزرگ، تونلی یا در جاهای سخت مثل پاشنه و ناحیه‌ی ساکروم بیشتر وقت می‌گیرند، چون آب‌بندی آن‌ها دقت بیشتری می‌خواهد.
دستگاه را از کجا تهیه کنیم؟
دستگاه را می‌شود خرید یا اجاره کرد و پانسمان‌ها برای هر بیمار جدا تهیه می‌شوند. سین طب سازنده‌ی دستگاه وکیوم تراپی زخم کانفورت است؛ شرایط اجاره‌ی دستگاه وکیوم تراپی زخم را در صفحه‌ی خودش نوشته‌ایم.
منابع
- Apelqvist J, et al. EWMA Document: Negative Pressure Wound Therapy. Journal of Wound Care, 2017;26(Suppl 3).
- World Union of Wound Healing Societies (WUWHS). Principles of best practice: Vacuum assisted closure: recommendations for use. A consensus document. London: MEP Ltd, 2008.
- Birke-Sorensen H, et al. Evidence-based recommendations for negative pressure wound therapy: treatment variables (pressure levels, wound filler and contact layer). J Plast Reconstr Aesthet Surg. 2011;64 Suppl:S1–16.
- دفترچه‌ی راهنمای دستگاه‌های وکیوم تراپی کانفورت SIN900 و SIN900 PLUS، شرکت سلامت ایده نیکان.
دیدگاه و پرسش شما