علائم عفونت زخم معمولاً با یک تغییر جهت شروع می‌شود: زخمی که باید هر روز کمی بهتر شود، بدتر می‌شود. قرمزی دورش پهن‌تر و داغ‌تر می‌شود، درد بیشتر می‌شود، ترشح کدر یا چرکی و بوی بد پیدا می‌کند. اگر تب و لرز هم اضافه شود، عفونت دیگر فقط در خود زخم نیست. در این مقاله توضیح می‌دهیم کدام نشانه‌ها مهم‌اند، فرق آن‌ها با التهاب طبیعی روزهای اول چیست و کی باید همان روز یا حتی همان ساعت سراغ پزشک رفت.
هر زخمی میکروب دارد، ولی هر زخمی عفونی نیست
سطح تقریباً همه‌ی زخم‌ها میکروب دارد. تا وقتی بدن از پس آن‌ها برمی‌آید، زخم خوب می‌شود و نیازی به آنتی‌بیوتیک نیست. انجمن بین‌المللی عفونت زخم (IWII) این وضعیت را یک طیف می‌بیند: آلودگی، کلونیزاسیون، عفونت موضعی، عفونت پخش‌شونده و در نهایت عفونت سیستمیک که به خون رسیده است. هر چه به انتهای این طیف نزدیک‌تر شویم، نشانه‌ها آشکارتر و خطر بیشتر است.
این تقسیم‌بندی یک فایده‌ی عملی دارد: کشت گرفتن از زخمی که هیچ نشانه‌ای ندارد، فقط نشان می‌دهد چه میکروب‌هایی روی آن زندگی می‌کنند، نه اینکه زخم عفونی است. تشخیص عفونت قبل از هر آزمایشی با نگاه کردن به زخم و بیمار گذاشته می‌شود.
علائم عفونت زخم که با چشم دیده می‌شوند
- قرمزی که بزرگ‌تر می‌شود. قرمزی باریک دور لبه‌های زخم در روزهای اول طبیعی است. قرمزی‌ای که هر روز جلوتر می‌رود، عفونت را نشان می‌دهد. با یک خودکار دور حاشیه‌ی قرمز خط بکشید و ساعت را کنارش بنویسید؛ چند ساعت بعد معلوم می‌شود جلو رفته یا نه.
- گرما و تورم. پوست اطراف زخم گرم‌تر از جاهای دیگر است و بافت زیر آن سفت و ورم کرده.
- درد بیشتر. زخم باید روزبه‌روز کم‌دردتر شود. دردی که تیزتر و ضربان‌دار می‌شود، یکی از زودترین نشانه‌هاست.
- ترشح چرکی و بوی بد. ترشح غلیظ زرد، سبز یا قهوه‌ای که پانسمان را زود خیس می‌کند و بویی که بعد از شستن زخم هم می‌ماند.
- باز شدن دوباره‌ی زخم. لبه‌های بخیه که از هم فاصله می‌گیرند یا زخمی که داشت بسته می‌شد و دوباره بزرگ شده است.
عفونت زخم چه رنگی است؟
رنگ به‌تنهایی تشخیص نمی‌دهد، ولی کمک می‌کند. ترشح سبز یا سبز-آبی با بوی شیرین خاص، بیشتر با میکروبی به نام سودوموناس دیده می‌شود. ترشح زرد غلیظ هم معمولاً چرک است. حواستان باشد که لایه‌ی زرد و چسبنده‌ای که روی کف بعضی زخم‌ها می‌نشیند (اسلاف) با چرک فرق دارد. اسلاف بافت مرده‌ی نرم است، به کف زخم چسبیده و با شستن نمی‌رود. چرک مایع است و با شستشو برداشته می‌شود. هر دو را باید درمانگر ببیند، ولی معنایشان یکی نیست.
فرق التهاب طبیعی با عفونت
بدن در یکی دو روز اول بعد از زخم، به محل آسیب خون و سلول ایمنی بیشتری می‌فرستد. برای همین کمی قرمزی، گرما و ورم طبیعی است. فرق اصلی در مسیر است: التهاب طبیعی هر روز کمتر می‌شود و عفونت هر روز بیشتر.
علائم پنهان عفونت در زخم‌های مزمن
در زخم‌هایی که هفته‌ها یا ماه‌ها باز مانده‌اند، مثل زخم پای دیابتی، زخم بستر یا زخم وریدی، عفونت همیشه با قرمزی و چرک خودش را نشان نمی‌دهد. IWII این نشانه‌های پنهان را جدا فهرست کرده است:
- زخمی که با وجود مراقبت درست، کوچک‌تر نمی‌شود یا بزرگ‌تر شده است
- بافت قرمز کف زخم که شکننده است و با کمترین تماس خونریزی می‌کند
- بافت گرانوله‌ی پف‌کرده و بیش از حد برجسته
- ترشح بیشتر از قبل یا تغییر رنگ و بوی ترشح
- پل زدن بافت در کف زخم یا ایجاد حفره و تونل تازه
- درد تازه در زخمی که قبلاً درد نداشت
در بسیاری از این زخم‌ها، میکروب‌ها لایه‌ای چسبنده به نام بیوفیلم زخم می‌سازند که هم ترمیم را کند می‌کند و هم به آنتی‌بیوتیک کمتر جواب می‌دهد.
در افراد دیابتی: عصب‌های پا ممکن است درد را حس نکنند و رگ‌های تنگ قرمزی را کم‌رنگ نشان دهند. یک زخم دیابتی می‌تواند عفونت عمیق داشته باشد و فقط کمی ورم یا گرما نشان دهد. هر زخم پای دیابتی که گرم، متورم یا بدبو شده، باید همان روز دیده شود. جزئیات آن را در مقاله‌ی عفونت زخم پای دیابتی نوشته‌ایم.
کی عفونت از زخم فراتر رفته است؟
عفونت پخش‌شونده یعنی میکروب‌ها از لبه‌ی زخم به بافت‌های اطراف رسیده‌اند. نشانه‌های آن رگه‌های قرمزی است که از زخم به سمت بالای دست یا پا می‌روند، غدد لنفاوی دردناک در کشاله‌ی ران یا زیر بغل، و قرمزی‌ای که سریع جلو می‌رود. دردی که خیلی شدیدتر از ظاهر پوست است، ممکن است نشانه‌ی عفونت نادر ولی خطرناکی به نام فاشئیت نکروزان باشد. وقتی عفونت به خون برسد، تب بالا یا دمای پایین بدن، لرز، تپش قلب، تنفس تند، گیجی و افت فشار پیدا می‌شود. این وضعیت اورژانسی است؛ نشانه‌های آن را در مقاله‌ی عفونت خون ناشی از زخم جدا آورده‌ایم.
اگر به عفونت زخم شک دارید، چه کنید؟
- زخم را با آب تمیز یا سرم بشویید و با یک گاز تمیز بپوشانید. روی زخم الکل، آب اکسیژنه یا پودر آنتی‌بیوتیک نریزید.
- دور قرمزی خط بکشید و از زخم عکس بگیرید تا تغییرات را بتوانید به پزشک نشان دهید.
- آنتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده در خانه را خودسرانه شروع نکنید. نوع و مدت آنتی‌بیوتیک را پزشک از روی محل و شدت عفونت تعیین می‌کند و گاهی پیش از آن کشت زخم لازم است.
- اگر هر کدام از نشانه‌های ردیف اول یا دوم تصویر بالا را دارید، صبر نکنید.
درمان خود عفونت، از شستشو و برداشتن بافت مرده تا آنتی‌بیوتیک و پانسمان مناسب، در مقاله‌ی اصلی درمان زخم عفونی آمده است. برای زخم‌های بزرگ و پرترشح که عفونت آن‌ها کنترل شده، پزشک گاهی وکیوم تراپی زخم عفونی را پیشنهاد می‌کند.
پرسش‌های رایج
زخم عفونی چند روز بعد از آسیب پیدا می‌شود؟
بیشتر عفونت‌های زخم‌های تازه در فاصله‌ی دو تا هفت روز بعد از آسیب یا جراحی ظاهر می‌شوند. عفونت محل جراحی ممکن است تا ۳۰ روز بعد از عمل (و در جراحی‌هایی که در آن‌ها وسیله‌ای در بدن کار گذاشته می‌شود، دیرتر) پیدا شود. زخم مزمن هم در هر زمانی می‌تواند عفونت کند.
بریدگی کوچک انگشت هم ممکن است عفونت کند؟
بله، و انگشت به خاطر فضاهای بسته‌ی اطراف تاندون‌ها جای حساسی است. ورم دوکی‌شکل انگشت، درد هنگام صاف کردن آن یا قرمزی که به کف دست می‌رسد، نیاز به معاینه‌ی همان روز دارد. اقدامات اولیه‌ی بریدگی را در درمان فوری بریدگی انگشت دست و نشانه‌های عفونت آن را در عفونت زخم انگشت دست ببینید.
بخیه‌ای که کمی قرمز است، عفونی است؟
کمی قرمزی باریک دور نخ بخیه، به‌ویژه در روزهای اول، معمولاً طبیعی است. اگر قرمزی پهن‌تر شد، از لای بخیه چرک آمد یا لبه‌ها از هم باز شدند، به جراح یا پزشک خود خبر دهید. مراقبت روزبه‌روز از بخیه را در راهنمای جوش خوردن بخیه زخم نوشته‌ایم.
منابع
- International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice: Principles of Best Practice. Wounds International, 2022.
- Senneville É, et al. IWGDF/IDSA Guidelines on the Diagnosis and Treatment of Diabetes-related Foot Infections (IWGDF/IDSA 2023). Clin Infect Dis. 2023.
- World Health Organization. Global Guidelines for the Prevention of Surgical Site Infection, 2nd ed. Geneva: WHO, 2018.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Cellulitis and erysipelas: antimicrobial prescribing (NG141), 2019.
دیدگاه و پرسش شما