درمان زخم عفونی: علل، علائم و روش های نوین درمان زخم
فهرست مطالب
همه چیز در مورد زخم عفونی و درمان آن
یکی از مهم ترین انواع زخم که نیاز به درمان فوری و تخصصی دارد، زخم های عفونی اند. هر گونه زخمی با قرارگرفتن در معرض عوامل خطر می تواند عفونی شود، با این حال برخی زخم ها بسته به شرایط بیمار و نحوه به وجود آمدن و ماهیت خود، بیشتر مستعد عفونت هستند. بهرحال، همه این زخم های عفونی نیاز به درمان دارند، که بسته به شدت عفونت و نوع و منشأ آن، درمان های مختلفی انجام می شود. در این مقاله سین طب هر آنچه لازم است در مورد درمان زخم عفونی، دلایل، علائم، عوارض و البته روش های نوین درمانی از جمله درمان با دستگاه وکیوم تراپی زخم مورد بررسی قرار می دهیم.
زخم عفونی چیست و چه اهمیتی دارد؟
اگر زخمی دچار آلودگی شده و میکروارگانیسم هایی مانند باکتری ها، قارچ ها و یا ویروس ها به بافت های بدن نفوذ کنند، زخم دچار عفونت می شود. عفونت زخم در بیشتر اوقات از نوع باکتریایی است، که آن نیز خود بسته به باکتری مورد نظر انواع زیادی را شامل می شود. ورود این میکروارگانیسم ها به زخم موجب اختلال در روند بهبود و درمان طبیعی زخم شده و می تواند عوارض جدی ایجاد کند.
اگرچه عفونت های سطحی و ساده در افراد سالم اغلب به راحتی درمان می شوند، اما گاهی اوقات عفونت می تواند عوارض و خطرات بسیاری جدی ایجاد کند؛ عوارضی چون مزمن شدن زخم، درد و ناراحتی بیشتر و خطرات جدی چون گسترش عفونت و مسمومیت خون، مرگ بافت یا قانقاریا ، نیاز به قطع عضو و حتی در موارد شدید خطر مرگ بیمار.
بنابراین، درمان زخم عفونی به روش صحیح و با استفاده از تجهیزات و روش های پزشکی مخصوص، اهمیت بسیار دارد.
علائم زخم عفونی و روش های تشخیص
تشخیص زودهنگام زخم عفونی، برای درمان مؤثر و موفقیت آمیز آن حیاتیست. در یک زخم عفونی، علائم بالینی وجود دارد که می تواند به بیمار کمک کند عفونت زخم را شناسایی کرده و به پزشک مراجعه کند.
بسته به نوع و شدت عفونت، علائم می توانند متفاوت باشند و ترکیبی از برخی علائم رایج مشاهده شود. این علائم رایج عبارتند از:
- قرمزی در اطراف زخم، به ویژه اگر به تدریج بیشتر شود
- تورم در ناحیه اطراف زخم
- احساس درد، حساسیت و ضربان در زخم، به ویژه اگر با گذشت زمان شدیدتر شود
- گرما در اطراف زخم
- خروج ترشحات چرکی غلیظ، زرد، سبز یا خاکستری از زخم که معمولا این ترشحات با بوی نامطبوع همراه هستند
- تب و لرز: در صورتی که عفونت شدیدتر شود، علائم سیستماتیک مشاهده می شود از جمله تب و لرز.
روش های تشخیص زخم عفونی
اگرچه علائم ظاهری می توانند به راحتی عفونی شدن زخم را نشان دهند، اما این برای درمان زخم عفونی کافی نیست. پزشکان برای تشخیص دقیق تر و تعیین بهترین روش درمانی، باید از روش های تخصصی استفاده کنند. این روش ها شامل موارد زیر است:
روش های بالینی:
پزشکان در اولین گام که البته از مهم ترین هم است، به بررسی علائم بالینی زخم و وضعیت بیمار می پردازند.
کشت زخم:
دقیق ترین روش برای شناسایی نوع باکتری ایجاد کننده عفونت، کشت زخم است. در این روش پزشک با استفاده از یک سواپ استریل، از ترشحات زخم یک نمونه برداشت می کند و آن را به آزمایشگاه می فرستد. در آزمایشگاه باکتری های موجود کشت داده می شوند تا نوع آن ها مشخص شود. این برای پیدا کردن بهترین و مناسب ترین آنتی بیوتیک برای درمان مهم است.
آزمایش خون:
در مواردی که پزشک به عفونت سیستمیک (ورود عفونت به خون) مشکوک شود، آزمایش خون تجویز می شود تا به تشخیص کمک کند. بالا بودن سطح گلبول های سفید و نشانگرهای التهابی مانند CRP، می تواند نشان دهنده وجود عفونت در بدن باشد.
تصویربرداری:
در زخم هایی که عفونت گسترش یافته و به عمق رسیده، برای اطلاع از آسیب به بافت های زیرین و عفونت استخوان، روش های تصویربرداری مانند اشعه ایکس، سونوگرافی یا MRI، برای ارزیابی میزان آسیب استفاده می شود.
دلایل زخم عفونی
به طور کلی علل عفونی شدن یک زخم، به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:
عوامل مربوط به خود زخم و عوامل مربوط به وضعیت کلی بدن. به شرح بیشتر این دلایل می پردازیم.
1. عوامل مربوط به خود زخم
ورود میکروارگانیسم ها
داخل شدن و رشد میکروارگانیسم ها یعنی باکتری ها، قارچ ها یا ویروس ها به داخل زخم، دلیل اصلی عفونت است. این میکروارگانیسم ها می توانند از طریق خاک، تماس با سطح آلوده، ابزارهای غیراستریل، یا حتی باکتری هایی که روی پوست خود فرد زندگی می کنند، وارد زخم شوند.
وجود جسم خارجی
در صورتی که ذراتی از یک جسم خارجی مانند شیشه، خاک، براده فلزات یا چوب، گلوله یا هر چیز دیگری در زخم باقی بماند، می تواند محیطی ایده آل برای رشد میکروب ها فراهم کند، بنابراین احتمال عفونت زخم به شدت بالا می رود.
نوع و عمق زخم
اندازه و عمق زخم و دلیل ایجاد آن نیز تا حد بسیاری در عفونی شدن زخم دخیل هستند. زخم های بزرگ، عمیق، زخم ها با لبه های نامنظم و یا زخم هایی که توسط گزیدگی حیوانات یا انسان ایجاد شده اند، بیشتر در معرض عفونت قرار دارند.
موقعیت زخم
محل به وجود آمدن آسیب دیدگی هم از جمله عوامل مهم در احتمال عفونت است. احتمال عفونی شدن زخم در محل هایی که مرطوب و گرم بوده و کمتر تمیز می شوند، بیشتر است. مانند کشاله ران یا زیربغل.
عدم رعایت بهداشت
و البته از مهم ترین عامل دیگر، عدم رعایت بهداشت زخم است. عدم شستشوی صحیح و به موقع زخم و استفاده نکردن از محلول ها و پانسمان های استریل و مناسب، راه را برای وارد شدن و رشد و تکثیر میکروب ها باز می گذارد.
2. عوامل مربوط به وضعیت کلی بدن (عوامل خطر)
بیماری های زمینه ای
ابتلا به بیماری های زمینه ای مانند دیابت و مشکلات عروقی که با کاهش جریان خون و مشکلات اکسیژن رسانی به بافت ها همراه است، روند بهبود زخم ها را کند کرده و عوامل خطر را افزایش می دهد. به این معنی که میکروارگانیسم های حتی نه چندان قوی، راحت تر می توانند در زخم تکثیر شوند و آن را آلوده کنند.
ضعف سیستم ایمنی
سیستم ایمنی بدن سد طبیعی و نگهبان بدن در برابر بیماری ها و عوامل بیماری زاست. در صورتی که به هر دلیل این سیستم ایمنی ضعیف باشد و نتواند به خوبی در مقابل میکروارگانیسم های وارد شده به زخم مقابله کند، میکروب ها تکثیر می شوند و زخم عفونی می شود. بیماران دیابتی، افراد مبتلا به HIV ، افرادی که از داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی استفاده می کنند و افراد کهنسال بخصوص با بیماری های دیگر، از جمله کسانی هستند که با ضعف سیستم ایمنی مواجهند.
سوء تغذیه
کمبود پروتئین ها، ویتامین ها و موارد معدنی می تواند توانایی ترمیم بافت و مبارزه با عوامل عفونت را کاهش دهد و زخم در معرض خطر بیشتر برای عفونت قرار بگیرد.
سن بالا
افزایش سن خود با کاهش عملکرد سیستم ایمنی و قدرت ترمیم بافت های بدن همراه است، بنابراین زخم ها بیشتر در معرض خطر عفونت هستند.
چاقی و سیگار کشیدن
این دو عامل نیز می توانند با تأثیر در گردش خون فرد و مختل کردن آن، روند بهبود زخم را کُند کنند، که این خود خطر زخم عفونی را افزایش می دهد.
اصول کلی درمان زخم عفونی
نکته بسیار مهم در مورد درمان زخم عفونی، این است که روش درمان چند مرحله ای بوده و بسته به این که بیمار و زخم چه شرایطی دارند، می تواند با تکنیک های متفاوتی صورت گیرد. بنابراین، یک درمان ثابت برای همه افراد وجود ندارد، بلکه پزشک مسیر رویکرد درمانی را مشخص می کند. به طور کلی اما، هدف درمان زخم عفونی کنترل عفونت، ایجاد محیط مناسب برای بهبود زخم و تسریع فرآیند ترمیم زخم است.
کلیات این روش ها شامل موارد زیر است:
-
تمیز کردن زخم
اولین و مهم ترین گام، تمیز کردن زخم است، تا آلودگی ها و بافت های مرده برداشته شوند و بار میکروبی کاهش یابد. بدین منظور معمولا از محلول های استریل مانند نرمال سالین (سرم فیزیولوژی) استفاده می شود.
-
برداشتن بافت مرده
حذف بافت مرده یا نکروزه در زخم، یک اقدام مهم دیگر است، چرا که بافت مرده یک محیط ایده آل برای رشد باکتری هاست و مانع از بهبود زخم می شود. برداشتن این بافت ها برای شروع روند ترمیم و درمان زخم ضروریست.
دبریدمان زخم می تواند به روش های مختلفی انجام شود، مانند دبریدمان جراحی، دبریدمان آنزیمی و دبریدمان اتولیتیک، که تعیین نوع آن به نظر پزشک بستگی دارد.
-
کنترل عفونت
پس از تمیز شدن زخم از آلودگی و بافت مرده، نوبت به کنترل عفونت می رسد. هدف اصلی از بین بردن باکتری هاست، که با آنتی بیوتیک ها انجام می شود. (البته در صورتی که عفونت باکتریایی باشد). بدین منظور آنتی بیوتیک های موضعی برای عفونت های خفیف و آنتی بیوتیک های سیستمیک (خوراکی یا تزریقی) برای عفونت های شدید و گسترده تجویز می شود.
نکته بسیار مهم در مورد مصرف آنتی بیوتیک ها این است که حتما باید با توجه به نوع عفونت استفاده شوند، در غیر این صورت نه تنها عفونت درمان نمی شود، بلکه مقاومت آنتی بیوتیکی هم به وجود می آید.
-
پانسمان زخم
در درمان زخم های عفونی، پانسمان ها نقش کلیدی در ایجاد محیط مناسب برای زخم ایفا می کنند. حفظ رطوبت مناسب برای زخم (جلوگیری از خشکی یا خیس شدن زیاد توسط ترشحات)، جذب ترشحات اضافی و اگزودای زخم و کمک به مهاجرت سلول ها و رشد بافت همبند، از جمله کارکرد های مهم پانسمان برای زخم هاست.
پانسمان ها انواع بسیاری دارند که امروزه بیشتر از پانسمان های نوین و تخصصی برای درمان زخم های جدی و عفونی استفاده می شود. پانسمان های هیدروژل، آلژینات ها، فوم یا پانسمان های ضد میکروبی چون پانسمان نقره، از جمله پانسمان هایی هستند که برای درمان زخم عفونی مورد استفاده قرار می گیرند.
-
مدیریت بیماری های زمینه ای
بیشتر موارد زخم عفونی، مربوط به افرادی است که دارای بیماری زمینه ای یا شرایط پزشکی خاصی هستند. چرا که این شرایط معمولا روند بهبود زخم های عادی را مختل می کنند و این، منجر به عفونت زخم می شود. بنابراین افراد بخصوص با بیماری های زمینه ای مانند دیابت، نارسایی عروقی، سیستم ایمنی ضعیف و افراد کهن سال، باید در کنار درمان زخم، به مدیریت بیماری خود نیز بپردازند.
بیشترین موارد از زخم های مزمن و عفونی، مربوط به بیماران دیابتیست؛ بنابراین در یک بیمار دیابتی، کنترل قند خون و مدیریت بیماری دیابت از اهمیت حیاتی در پیشگیری، کنترل و درمان زخم ها برخوردار است.
روش های نوین و پیشرفته درمان زخم عفونی
در کنار روش های کلی که برای درمان زخم عفونی استفاده می شود که کلیات آن را مرور کردیم، در بسیاری از موارد به درمان های پیشرفته تر و مکمل هم نیاز است. تشخیص این امر به عهده پزشک و کارشناسان زخم است. در برخی موارد، بدون این درمان های مکمل و پیشرفته، زخم مزمن بهبود نمی یابد و به تشویق نیاز دارد. بعضی از این روش های درمانی نوین را به اختصار بررسی می کنیم.
درمان با فشار منفی (وکیوم تراپی زخم)
یکی از پراستفاده ترین و مؤثرترین درمان های نوین برای درمان زخم ها، وکیوم تراپی زخم است. درمان با فشار منفی یا NPWT از متد های نوین درمان زخم است که در کلینیک های درمان زخم انجام می شود. البته، امکان اجاره دستگاه وکیوم تراپی زخم و درمان در محل سکونت بیمار هم وجود دارد.
اگرچه وکیوم تراپی زخم به شکل امروزی آن یک روش نوین محسوب می شود، اما اساس کار آن، ریشه در گذشته های بسیار دور دارد. استفاده از مکش برای خالی کردن ترشحات و اگزودای زخم و تمیز شدن آن و کمک به جریان خون بهتر، از دیرباز حتی در تمدن های اولیه رواج داشته است.
با پیشرفت تکنولوژی و علم پزشکی، امروزه با استفاده از دستگاه و تجهیزات مخصوص، فشار منفی بر زخم اعمال می شود.
روند وکیوم تراپی زخم
در درمان با فشار منفی، از یک دستگاه مخصوص که قدرت مکش دارد استفاده می شود. در واقع روش درمانی یک سیستم است که اجزای مختلفی دارد.
- دستگاه مخصوص توسط یک لوله به پانسمانی که بر زخم قرار می گیرد متصل می شود.
- پانسمان زخم که معمولا از فوم سیاه یا سفید است، به خوبی زخم را در برگرفته و به وسیله فیلم شفاف مهر و موم می شود.
- یک لوله به قسمت پانسمان متصل می شود، طوری که نشتی وجود نداشته باشد و سیستم بسته باشد.
- در سمت دیگر، لوله به دستگاه وکیوم تراپی متصل شده و بین آن ها نیز یک مخزن برای تخلیه ترشحات قرار می گیرد.
- دستگاه وکیوم تراپی باید با توجه به شرایط بیمار و زخم وی تنظیم شود.
- با تنظیم دستگاه و اتصال تجهیزات دیگر، دستگاه روشن شده و وکیوم تراپی انجام می شود.
دقت کنید که این یک عمل تخصصیست و باید توسط پرستار آموزش دیده انجام شود، چرا که فشار نامناسب، ایراد در نصب تجهیزات و اتصالات و شیوه مکش غیرصحیح، می توانند به زخم آسیب بیشتر هم برسانند. بنابراین، وکیوم تراپی زخم حتما باید توسط پرسنل آموزش دیده و مجرب انجام گردد.
وکیوم تراپی برای زخم های عفونی
در مورد زخم های عفونی، پزشک در مواردی ممکن است درمان با فشار منفی را تجویز کند. این به محل زخم و شرایط و نوع آن بستگی دارد. نکته بسیار مهم برای درمان زخم عفونی با وکیوم تراپی، این است که عفونت باید تحت کنترل درآمده باشد، تا گسترده تر نشده و به دیگر محل ها سرایت نکند. بنابراین، پزشک می تواند مشخص کند که زخم مورد نظر قابل درمان با وکیوم تراپی است یا خیر.
زخم های عفونی (با عفونت کنترل شده) که دارای ترشحات و اگزودای زیاد بوده و نیاز به تمیز شدن دارند، معمولا کاندید مناسبی برای وکیوم تراپی هستند.
وکیوم تراپی زخم ضمن آن که محیط زخم را از باکتری ها و ترشحات چرکی تمیز می کند و بستر مناسب برای رشد بافت جدید را فراهم می کند، با ایجاد مکش (فشار منفی) بر ناحیه اطراف زخم، موجب گردش خون بهتر و بهبود سریع تر زخم هم می شود که برای زخم های عفونی امری مهم است.
درمان با اکسیژن هایپرباریک
روش کار HBOT یا درمان با اکسیژن هایپرباریک، افزایش چشمگیر غلظت اکسیژن در خون و بافت هاست. این کار سبب می شود تا اکسیژن به بافت های آسیب دیده و کم اکسیژن برسد. همچنین بسیاری از باکتری های عفونت زا که نمی توانند در محیط های پر اکسیژن زنده بمانند، از بین می روند. تحریک رشد بافت جدید، کاهش تورم و التهاب نیز از دیگر مکانیسم های اثر این روش برای درمان زخم عفونیست.
اوزون تراپی زخم عفونی
استفاده از گاز اوزون هم یک روش مکمل و نوین دیگر است که برای تسریع فرآیند ترمیم زخم و البته ضد عفونی کردن آن به کار می رود. اوزون، با اکسید کردن غشای سلولی باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها، آن ها را از بین می برد. این ویژگی اوزون سبب شده برای درمان زخم هایی که دارای عفونت های شدید هستند و نسبت به آنتی بیوتیک ها مقاوم شدند، مؤثر باشد.
همچنین ازون درمانی موجب رسیدن اکسیژن بیشتر به بافت هم می شود و به افزایش جریان خون و رسیدن مواد مغذی و فاکتورهای رشد کمک می کند.
درمان زخم با روش PRP (پلاسمای غنی شده)
پلاسما تراپی یا درمان زخم با پلاسما، یک روش نوین دیگر است که امروزه در کلینیک های تخصصی درمان زخم انجام می شود. در این روش، مقداری از خون بیمار گرفته شده و توسط دستگاه های مخصوص پلاکت ها از سایر اجزای خون جدا و غلیظ می شوند، تا پلاسمای غنی از پلاکت به دست آید. این پلاسما حاوی مقادیر زیادی از لکوسیت ها (گلبول های سفید) است که به مبارزه با باکتری ها و عفونت زا در زخم می پردازد. بنابراین، برای درمان زخم های عفونی، بخصوص آن هایی که دچار مقاومت آنتی بیوتیکی شده اند، استفاده می شود.
درمان با سلول های بنیادی
روش نوین دیگری که برای درمان زخم های مزمن و مقاوم به درمان به کار می رود، استفاده از سلول های بنیادیست. این سلول ها با تحریک ترمیم بافت، کاهش التهاب، تشکیل عروقی خونی جدید و کاهش اسکار، به درمان زخم کمک می کنند. البته درمان با سلول های بنیادی نسبت به سایر روش ها هزینه های زیادی دارد.
بیوفیلم زخم عفونی و مدیریت آن
در زخم عفونی، به اجتماع باکتری ها بیوفیلم گفته می شود، که در یک ماتریکس (ماده چسبنده) از جنس پلی ساکارید، پروتئین و DNA خودشان، در سطح زخم زندگی می کنند. این ساختار ماتریکسی بیوفیلم از باکتری ها در برابر سیستم ایمنی بدن، آنتی بیوتیک ها و ضدعفونی کننده ها محافظت می کند. بنابراین، بیوفیلم مانع از بین رفتن عفونت شده و یکی از دلایل اصلی مزمن شدن زخم های عفونیست.
مدیریت بیوفیلم یکی از مهم ترین اقدامات در درمان زخم عفونی است که نیازمند یک رویکرد چند مرحله ایست. برای شکستن ساختار بیوفیلم و از بین بردن باکتری های متمرکز درون آن، مراحل زیر باید طی شود:
- دبریدمان فیزیکی با استفاده از ابزار مناسب، تا پوشش محافظ باکتری ها از بین برود.
- استفاده از عوامل ضدبیوفیلم که به شکل محلول های شستشوی زخم یا پانسمان های مخصوص حاوی مواد خاص هستند، که به طور خاص برای شکستن ماتریکس بیوفیلم طراحی شده اند.
- درمان ضد میکروبی هدفمند با استفاده از آنتی بیوتیک های مناسب (که بر اساس نتیجه کشت انتخاب شده اند) تا باکتری های باقی مانده به طور کامل از بین بروند.
- و در نهایت ارائه پانسمان ضد میکروبی حاوی موادی مانند نقره یا عسل، که از تشکیل مجدد بیوفیلم جلوگیری کند و باکتری ها را کنترل نماید.
خلاصه ای از آنچه گفته شد
زخم ها چه از نوع مزمن باشند و چه حاد، تحت برخی عوامل و شرایط ممکن است دچار عفونت شوند. با ورود میکروارگانیسم هایی چون باکتری ها و ویروس ها به زخم، عفونت پدیدار می شود. برخی عوامل مربوط به خود زخم از جمله محل زخم، منشأ زخم و اندازه آن و عوامل مربوط به بیمار از جمله شرایط سلامتی و بیماری های زمینه ای، در میزان احتمال عفونی شدن زخم دخیلند.
یک زخم عفونی با علائمی چون قرمزی، درد، تورم، ترشحات و بوی نامطبوع و در موارد شدیدتر علائم سیستماتیک چون ضعف و بیحالی و تب و لرز همراه است.
برای تشخیص زخم عفونی، پزشک هم علائم بالینی را مشاهده و تحلیل می کند و هم به منظور مشخص شدن دقیق عامل عفونت، کشت زخم یا آزمایش های دیگر انجام می دهد؛ که برای تجویز داروی دقیق و مؤثر ضروریست.
عدم درمان زخم عفونی، علاوه بر درد و رنجی که با خود دارد، می تواند با خطرات جدی تری چون گسترش عفونت به استخوان ها، مسمومیت خون (عفونت خون)، گانگرن، خطر قطع عضو و یا حتی مرگ بیمار همراه باشد. به همین دلیل، درمان مؤثر و به موقع حیاتیست.
خلاصه درمان زخم عفونی
برای درمان زخم عفونی، بسته به نوع و شدت زخم و شرایط بیمار، روش های درمانی مختلفی به کار گرفته می شود. به طور کلی درمان باید با هدف تمیز شدن زخم، کنترل و از بین بردن میکروارگانیسم ها، ایجاد محیط مناسب برای ترمیم بافت و رشد سلولی انجام شود. برای درمان مجموعه ای از اقدامات از جمله تمیز کردن مداوم زخم، دبریدمان زخم، دارودرمانی، اعمال پانسمان های مناسب و در مواردی درمان های کمکی نوین مورد استفاده قرار می گیرد.
یکی از روش های درمانی نوین که تأثیرگذاری خوبی دارد، وکیوم تراپی زخم یا درمان با فشار منفی است که توسط یک سیستم با اعمال فشار منفی کنترل شده بر زخم انجام می شود. وکیوم تراپی زخم می تواند در کلینیک های درمان زخم تخصصی، یا در منزل بیمار انجام شود، اما بهرحال درمان باید تحت نظر پزشک و توسط پرستار آموزش دیده صورت گیرد.
