زخم نوروپاتی چیست و چگونه درمان می شود؟
فهرست مطالب
پزشکان در ارزیابی زخم ها، آن ها را از چندین جهت دسته بندی می کنند که یکی از آن ها، عامل اصلی به وجود آمدن زخم است؛ از جمله، نوروپاتی یا آسیب عصبی شدید به اعصاب محیطی که موجب زخم نوروپاتی می شود. “زخم نوروپاتی” یکی از مهم ترین زخم ها از نظر مراقبت است و باید توسط متخصص زخم درمان شود.
زخم نوروپاتی چیست؟
نوروپاتی عبارت است از آسیب شدید به اعصاب محیطی که منجر به کاهش یا از دست دادن حس در ناحیه آسیب دیده می شود. به دنبال نوروپاتی ممکن است زخم رخ دهد که به آن زخم نوروپاتی گفته می شود. زخم نوروپاتی بیشتر در پاها رخ می دهد که اندام های انتهایی هستند.
این زخم نیازمند درمان تخصصی و کلینیکی بوده و در غیر این صورت ممکن است عفونت کرده و با مشکلات جدی تر چون گانگرن همراه شود. درمان قطعی گانگرن نیز خود مراحل زیادی داشته و ممکن است دشوار باشد.
ویژگی های اصلی زخم نوروپاتی:
- کاهش یا فقدان حس: اصلی ترین ویژگی زخم های نوروپاتی کمبود یا نبود حس در ناحیه آسیب دیده است. این امر سبب می شود آسیب یا فشار وارده به موقع تشخیص داده نشده و زخم وخیم شود.
- مکان شایع: زخم نوروپاتی اکثر اوقات در نقاطی از پا که تحت فشار یا اصطکاک زیادی قرار دارد به وجود می آید. مانند نوک انگشتان پا، کف پا یا زیر برجستگی های استخوانی.
- تشکیل کالوس: معمولا در اطراف زخم پینه یا کالوس های ضخیم تشکیل می شود که خود می تواند وضعیت زخم را بدتر کند.
دلایل بروز زخم نوروپاتی
بیماری ها و عواملی که ممکن است موجب آسیب به اعصاب محیطی شوند، زمینه را برای تشکیل زخم نوروپاتی فراهم می کنند. شایع ترین و مهم ترین دلایل عبارتند از:
- دیابت شیرین: بالا بودن قند خون یا بیماری دیابت، در طولانی مدت به عروق کوچکی که اعصاب را تغذیه می کنند آسیب می زند، بنابراین آسیب دائمی به اعصاب حسی، حرکتی و اتونوم (خودکار) وارد می شود. زخم نوروپاتی از شایع ترین زخم های دیابتیست.
- بیماری های ارثی: برخی بیماری های ارثی مانند شارکوماریتوث (Charcot-Marie-Tooth) می توانند منجر به نوروپاتی و پس از آن زخم نوروپاتی شوند.
- بیماری های خودایمنی: از جمله لوپوس یا آرتریت روماتوئید.
- سموم و مواد شیمیایی: مصرف مزمن الکل یا قرار گرفتن در معرض خطر سموم خاص.
- بیماری های کلیوی و کبدی: اغلب نارسایی های مزمن کلیه و کبد.
- کمبود ویتامین ها: کمبود شدید برخی ویتامین ها بخصوص گروه ویتامین های B.
- عفونت ها: بیماری های عفونی شدید مانند جذام یا HIV.
- تروما: آسیب های ناگهانی یا فشار فیزیکی مستقیم مانند گیر افتادن اعصاب در سندرم تونل کارپال یا آسیب های ناشی از دیگر جراحات.
نوروپاتی چگونه منجر به ایجاد زخم می شود؟
برای شناخت دقیقتر زخم نوروپاتی، بهتر است سازوکار ایجاد زخم یا نتیجه نوروپاتی را بدانید. زخم نوروپاتی، ترکیبی از آسیب عصبی و عوامل فیزیکی خارجی است:
| عامل | شرح | نتیجه |
| از دست دادن حس محافظتی (نوروپاتی حسی) | فرد نمیتواند درد، گرما، سرما یا فشار بیش از حد را در ناحیهی آسیبدیده (اغلب پاها) احساس کند. | آسیبهای جزئی مانند سنگریزه در کفش، کفش تنگ، بریدگی یا تاول نادیده گرفته میشوند و تبدیل به زخم مزمن میشوند. |
| فشار مداوم و تروما (ضربه) | فشار وزن بدن هنگام راه رفتن یا ایستادن بر روی نقاط خاصی از پا یا استفاده از کفش نامناسب، باعث تخریب پوست و بافت زیرین میشود. | آسیب و گسستگی بافت در نقاط تحت فشار که اغلب با پینه (کالوس) احاطه شده است. |
| تغییر شکل پا (نوروپاتی حرکتی) | آسیب به اعصاب حرکتی باعث ضعیف شدن عضلات پا و ایجاد بدشکلیهایی مانند مفصل شارکو یا انگشتان پنجهای میشود. | توزیع نامناسب وزن و افزایش فشار بر روی برجستگیهای استخوانی غیرطبیعی، منجر به زخم شدن همان نقاط میشود. |
| خشکی پوست (نوروپاتی اتونوم) | آسیب به اعصاب خودکار موجب کاهش تعریق و خشکی شدید پوست میشود. | پوست ترک میخورد (فیشور)، و این ترکها دروازهی ورود باکتریها و عفونت میشوند. |
علائم زخم نوروپاتی
ویژگی اصلی زخم نوروپاتی که آن را از دیگر زخم ها متمایز می کند، مرتبط بودن مستقیم آن با آسیب عصبی است. بنابراین، علائم کلیدی و مشخصاتی ایجاد می کند که مهم ترین آن ها عبارتند از:
کمبود یا فقدان کامل درد
آسیب به اعصاب حسی سبب می شود بیمار دردی در ناحیه زخم یا اطراف آن احساس نکند یا درد ناچیز بوده و به آن اهمیت ندهد. همین موضوع سبب می شود زخم دیرتر شناخته شده و پیشرفت کند.
ظاهر زخم
زخم نوروپاتی معمولا دایره ای یا بیضی شکل، عمیق و منظم است. این زخم بیشتر در کف پا بخصوص زیر استخوان های متاتارس یا شست، پاشنه یا برجستگی های استخوانی ایجاد می شود، یعنی نقاطی که بیشترین فشار را متحمل می شوند.
پینه (کالوس)
زخم معمولا توسط حلقه ضخیمی از پوست سخت و مرده (پینه) احاطه می شود. این پینه نتیجه فشار مداوم بر نقطه مورد نظر بوده که منجر به تخریب بافت زیرین می شود.
ترشح از زخم
ممکن است زخم دارای ترشح باشد و بر جوراب یا کفش لکه ایجاد کند. در صورتی که زخم عفونی شود، ترشح چرک با بوی نامطبوع نیز همراه است.
کف پای گرم و نبض دار
برخلاف زخم های ایسکمیک (عروقی)، در زخم های نوروپاتی گردش خون در پا معمولا خوب است، بنابراین پا گرم بوده و نبض در مچ پا حس می شود. این ویژگی نشان می دهد که مشکل اصلی از عروق نیست، بلکه عصبی است.
علائم زمینه ای (علائم نوروپاتی)
دقت کنید که این علائم، وجود نوروپاتی را نشان می دهند و پیش از ایجاد زخم نیز وجود دارند.
- کاهش حس محافظتی: ناتوانی در احساس لمس سبک و ملایم، یا احساس فشار و تغییرات دما.
- خشکی و ترک خوردگی پوست: آسیب به اعصاب خودکار موجب خشک یا ترک خوردن پوست می شود، که این خود دروازه ورود عفونت است.
- تغییر شکل پا: بدشکلی های پا، مانند انگشتان چکشی یا پای شارکو که فشار را به نقاط خاصی منتقل می کنند.
- گزگز یا سوزن سوزن شدن: احساسات غیرعادی مثل گزگز یا سوزنی شدن معمولا نشانه های اولیه نوروپاتی هستند.
درمان زخم نوروپاتی چگونه انجام می شود؟
زخم نوروپاتیک نیازمند مراقبت های تخصصیست. درمان زخم نوروپاتی فرآیندی جامع و چند مرحله بوده که هدف اصلی آن برداشتن فشار از روی زخم، کنترل عفونت و ایجاد محیط مناسب برای ترمیم بافت است. اقدامات کلی برای درمان زخم نوروپاتی را مرور می کنیم.
مدیریت قند خون
همانطور که گفته شد، زخم نوروپاتی یکی از رایج ترین زخم های دیابتی بوده و در افراد مبتلا به دیابت شایع است. بنابراین، اولین و مهم ترین گام برای درمان زخم نوروپاتی، کنترل دقیق قند خون است. قند خون بالا روند بهبود زخم ها را به شدت کند می کند و خطر عفونت را افزایش می دهد.
برداشتن فشار از زخم
حذف فشار از روی ناحیه آسیب دیده، کلید اصلی درمان زخم نوروپاتی است، چرا که زخم نوروپاتی اغلب در اثر فشار و سایش مکرر ایجاد می شود. از جمله اقدامات بدین منظور، استفاده از گچ تماس کامل، پوتین های طبی، کفش ها و کفی های طبی و محدودیت فعالیت است. در موارد شدید ممکن است به جراحی های اصلاح فرم پا هم نیاز باشد. پس از جراحی نیز اقدامات پیگیری دقیق برای اطمینان از عدم عفونت مجدد لازم است. در این مورد، عکس جوش خوردن بخیه را ببینید.
دبریدمان و تمیز کردن زخم
برداشتن بافت مرده (نکروزه) ، آلوده و پینه های اطراف زخم برای تسهیل ترمیم و تشخیص میزان عفونت ضروریست.
مدیریت عفونت زخم
در صورتی که علائم عفونت (قرمزی، تورم، چرک و بوی بد) وجود دارد، مدیریت عفونت زخم ضروریست. بدین منظور، مصرف آنتی بیوتیک مناسب و تمیز کردن موضعی زخم و تعویض پانسمان ضروریست.
پانسمان های پیشرفته
انتخاب پانسمان های نوین که محیط مرطوب و ایده آل را برای زخم فراهم می کنند، یک اقدام درمانی مهم است. برای زخم هایی با ترشحات اضافی، استفاده از پانسمان های جاذب که رطوبت مناسب را حفظ می کنند توصیه می شود. پانسمان های ضد میکروبی نیز در مواردی که رشد باکتری ها وجود دارد، نیاز است.
درمان های کمکی
در صورتی که درمان های استاندارد پاسخگو نباشد، به درمان های پیشرفته تر نیاز است. از جمله:
- وکیوم تراپی زخم: یکی از روش های درمانی نوین است که با مکش کنترل شده، ترشحات زخم را حذف کرده و موجب افزایش جریان خون موضعی می شود. بدین منظور از دستگاه وکیوم مخصوص استفاده می شود. قیمت دستگاه وکیوم تراپی زخم بسته به نوع آن متفاوت است.
- فاکتورهای رشد: استفاده موضعی از موادی که رشد سلول ها و بافت ها را تحریک می کند.
- پیوند پوست یا جایگزین های پوستی: به منظور پوشاندن زخم های بسیار بزرگ انجام می شود. معمولا پس از جراحی های پیوند پوست نیز برای پیوند موفق از دستگاه های پیشرفته وکیوم تراپی، مانند دستگاه وکیوم کانفورت با شستشو استفاده می شود.
- جراحی اصلاحی: در صورت بروز بدشکلی پا، ممکن است جراحی برای تصحیح ساختار ضروری باشد.
- قطع عضو: آخرین راهکار برای زخم هایی که عفونت کنترل نشده و به گانگرن غیرقابل درمان رسیده، قطع عضو برای حفظ جان بیمار است.
پیشگیری از بروز زخم نوروپاتی
جلوگیری از به وجود آمدن زخم نوروپاتی، بسیار حیاتی تر و کم هزینه تر از درمان آن است. مهم ترین راهکارها برای پیشگیری از بروز زخم نوروپاتی عبارتند از:
- کنترل قند خون و عوامل زمینه ای مثل دیابت
- ترک سیگار
- داشتن رژیم غذایی مناسب و ورزش مرتب
- معاینه و بررسی روزانه پاها
- بررسی کردن احساس دما و لمس در پاها
- داشتن بهداشت مناسب و مراقبت روزانه از پوست پا
- کوتاه و صاف نگه داشتن ناخن ها
- درمان پینه، میخچه یا تاول ها توسط متخصص پا
- محافظت از پا با انتخاب کفش و جوراب مناسب
- پرهیز از پابرهنه راه رفتن
- معاینه دوره ای توسط پزشک، بخصوص برای افراد در معرض خطر
خلاصه ای از آن چه گفته شد
زخم نوروپاتی، زخمیست که بر اثر نبود حس در اعصاب محیطی به وجود آمده و می تواند تبدیل به زخم مزمن شود. بسیاری از زخم های دیابتی، از نوع زخم نوروپاتی هستند؛ چرا که نوروپاتی دیابتی یکی از عوارض شایع این بیماریست. آسیب به اعصاب محیطی با کاهش یا از بین رفتن احساس درد، دما و لمس همراه است، از این رو ممکن است فرد متوجه آسیب های وارده نشده و زخم شدت پیدا کند.
درمان زخم نوروپاتی باید توسط متخصص زخم، یا پزشک عفونی در کلینیک درمان زخم انجام شود. روش های درمان بسته به وضعیت بیمار و شدت زخم وی مشخص می شود، اما اقدامات کلی شامل مدیریت قند خون، برداشتن فشار از زخم، تمیز نگه داشتن زخم و پانسمان آن، دارودرمانی و در موارد مورد نیاز دبریدمان است. همچنین در مواردی ممکن است به درمان های پیشرفته تر چون وکیوم تراپی زخم هم نیاز باشد.
