گانگرن یا قانقاریا چیست؟ علائم و درمان

بررسی جامع گانگرن : علل، انواع، تشخیص و اصول درمان قانقاریا

حتما تابحال نام گانگرن یا قانقاریا را شنیده اید، وضعیت پزشکی جدی که می تواند به دنبال یک زخم یا مشکلات خون رسانی ایجاد شده و با سیاهی و مرگ بافت همراه می شود. قانقاریا یک وضعیت اورژانسی محسوب می شود که باید هرچه سریع تر مورد درمان قرار گیرد، در غیر این صورت می تواند خطرات جدی چون قطع عضو و حتی مرگ را به دنبال داشته باشد. در این مقاله به طور جامع به بررسی گانگرن یا قانقاریا، انواع آن، دلایل بروز و اصول درمان قانقاریا می پردازیم.

گانگرن (قانقاریا) چیست؟

قانقاریا، گانگرن و سیاه مردگی اسامی مختلف برای این وضعیت پزشکی بسیار جدی است، که طی آن بافت های بدن به دلیل نرسیدن خون یا به دلیل عفونت های شدید، می میرند و سیاه می شوند.

قانقاریا بیشتر در اندام های انتهایی بدن که گردش خون در آن ها ضعیف تر است اتفاق می افتد، مانند انگشتان پاها، پاها، انگشتان دست و دست ها؛ با این حال این وضعیت خیلی زود می تواند به عضلات و اندام های داخلی هم رسیده و حتی در موارد شدید بیماری، کیسه صفرا یا روده را هم درگیر کند.

شناخت قانقاریا و آشنایی با علائم آن برای همگان بخصوص افرادی که دارای زخم های مزمن مانند زخم دیابتی هستند اهمیت زیادی دارد که می تواند از بروز عوارض سخت تر چون قطع عضو جلوگیری کند.

از این رو، آشنایی با گانگرن یا قانقاریا به بیماران دیابتی، افراد دارای بیماری های عروقی و دیگر افراد با زخم های مزمن و البته اطرافیان آن ها، شدیدا توصیه می شود.

 

علل و عوامل خطر بروز گانگرن

دانستن این که چرا گانگرن به وجود می آید نقش مهمی در پیشگیری و درمان آن دارد. به طور کلی قانقاریا عمدتا به دو دلیل اصلی به وجود می آید:

1. فقدان خون رسانی (ایسکمی)

اصلی ترین و شایع ترین دلیل بروز گانگرن یا قانقاریا نرسیدن خون به اندام است. وقتی جریان خون در بخشی از بدن مختل شده و به شدت کم یا متوقف می شود، سلول های اندام اکسیژن و مواد غذایی را دریافت نمی کنند و از بین می روند. مرگ سلول های یک اندام می تواند از سطح پوست و بافت شروع شده و سپس به عضلات، تاندون ها و کل اندام برسد و هرچه بیشتر گسترش یابد.

فقدان خون رسانی خود به دلایلی از جمله موارد زیر اتفاق می افتد:

بیماری های عروقی

مشکلات عروقی مانند تصلب شرایین (آترواسکلروز) و یا بیماری شریان محیطی (PAD) از جمله مشکلات رایج اختلال در خونرسانی هستند که می توانند فرد را با خطر بروز گانگرن یا قانقاریا مواجه کنند.

دیابت

یک دلیل شایع دیگر برای بروز قانقاریا، بیماری دیابت است. دیابت یا قند خون بالا به مرور زمان می تواند موجب آسیب به رگ های خونی و اعصاب شود، که این خود خطر بروز قانقاریا را افزایش می دهد؛ بخصوص که بیماران دیابتی معمولا دچار بیماری شریان محیطی هم بوده و با زخم های دیابتی مواجه می شوند.

وکیوم تراپی زخم، یکی از روش های نوین و پیشرفته برای درمان زخم های دیابتی و جلوگیری از به وجود آمدن قانقاریا در آن هاست.

آسیب های فیزیکی شدید

در مواردی نه بیماری های زمینه ای و شرایط مزمن بدن، بلکه آسیب های بسیار شدید می توانند موجب فقدان خون رسانی شوند. از جمله جراحات له کننده و سنگین، یا سوختگی های عمیق، به حدی که گردش خون را متوقف یا کم کنند.

سرمازدگی شدید

قرار گرفتن در دمای بسیار پایین به مدت طولانی می تواند گردش خون را ضعیف کند. در چنین وضعیتی اندام های انتهایی مانند انگشتان دست و انگشتان پا، خون به مقدار کافی دریافت نمی کنند و سلول های آن ها شروع به مردن می کند. حتی با گرم شدن مجدد بافت، ممکن است جریان خون به درستی برقرار نشود، چرا که یخ زدگی می تواند موجب آسیب دائمی به عروق خونی شود. بنابراین گانگرن خشک ایجاد می شود.

 

2. عفونت باکتریایی

دلیل دیگر بروز گانگرن یا قانقاریا، وجود عفونت باکتریایی شدید در اندام است. وقتی زخمی عمیق با باکتری ها آلوده می شود، با تکثیر باکتری ها نوعی سم تولید می شود که بافت سالم را از بین می برد. مرگ سلول های بافت در این صورت نیز اتفاق می افتد و گانگرن را به وجود می آورد. این وضعیت در گانگرن مرطوب و گانگرن گازی (به انواع گانگرن خواهیم پرداخت) دیده می شود.

 

به طور خلاصه باید گفت بیماری های عروقی و دیابت، مهم ترین و شایع ترین عوامل خطر برای بروز گانگرن یا قانقاریا هستند، چرا که سه عامل اصلی یعنی کاهش خون رسانی، افزایش خطر عفونت و تآخیر در بهبود زخم ها را به همراه دارند.

 

آشنایی با انواع گانگرن (قانقاریا)

بر اساس علت بروز، ظاهر بافت و محل درگیری، گانگرن به انواع مختلفی تقسیم می شود. شناخت انواع قانقاریا به منظور تشخیص دقیق و انتخاب روش درمانی مؤثر بسیار مهم است. به طور کلی دو نوع اصلی گانگرن، گانگرن خشک و گانگرن مرطوب هستند. البته انواع دیگری هم وجود دارند که در ادامه آن ها را بررسی می کنیم.

گانگرین خشک

شایع ترین شکل بیماری سیاه مردگی است، که زمانی رخ می دهد که جریان خون به یک ناحیه از بدن، به صورت تدریجی بسیار کم شده یا متوقف می شود. قانقاریا خشک با عفونت همراه نیست.

دلایل اصلی بروز گانگرن خشک عبارتند از:

• مشکلات مزمن گردش خون ناشی از بیماری های شریانی محیطی به ویژه دیابت
• تصلب شرایین (آترواسکلروز)
• سرمازدگی شدید

ظاهر گانگرن خشک:

• بافت آسیب دیده، خشک و چروکیده که سرد است.
• رنگ پوست به طور تدریجی از قرمز به قهوه ای و نهایتا سیاه تغییر می کند.
• عموما یک خط مشخص بین بافت سالم و بافت مرده دیده می شود.

علائم گانگرن خشک:

• درد اولیه، که با پیشرفت به دلیل آسیب عصبی، به بی حسی تبدیل می شود.
• فاقد بوی بد
• سرعت پیشرفت آرام

 

گانگرن مرطوب

نوع دیگر قانقاریاست که تقریبا همیشه با عفونت باکتریایی فعال همراه است. قانقاریا مرطوب یک وضعیت پزشکی اورژانیست که باید سریعا به آن رسیدگی شود؛ چرا که عفونت می تواند به سرعت در بدن فرد پخش شده و منجر به شوک سپتیک و مرگ شود.

دلایل اصلی گانگرن مرطوب:

• آسیب دیدگی ناگهانی مانند سوختگی های شدید درجه سه و چهار
• جراحت له کننده
• زخمی که با آلودگی باکتریایی همراه است
• تورم ناشی از عفونت که جریان خون را مسدود می کند

ظاهر گانگرن مرطوب

• ناحیه درگیر شده دچار تورم، رطوبت و حالت شبیه به تاول زده است
• بافت در حال پوسیدگیست و ترشحات چرکی و بدبو از آن خارج می شود

علائم قانقاریا مرطوب

• درد شدید
• قرمزی و تورم که به تدریج تیره تر می شود
• سرعت پیش رفت بسیار سریع است

 

افراد مبتلا به دیابت دارای زخم پای دیابتی، به شدت در معرض خطر گانگرن مرطوب قرار دارند.

گانگرن گازی

نوع دیگر از قانقاریا که نادر اما بسیار کشنده است، که می تواند بافت های عضلانی را به صورت عمقی درگیر کند.

• دلیل اصلی: عفونت با باکتری هایی که تولید گاز می کنند، به ویژه باکتری کلستریدیوم پرفرنژنس (Clostridium perfringens) که در محیط های کم اکسیژن رشد کرده و تولید سم می کند، که این سم موجب مرگ سریع بافت و تولید گاز در زیر پوست می شود.
• ظاهر: در گانگرن گازی پوست ابتدا به حالت رنگ پریده و یا حتی طبیعی است، اما سریعا به رنگ خاکستری یا قرمز مایل به بنفش تغییر کرده و ممکن است حبابی به نظر برسد.
• علائم: درد بسیار شدید و ناگهانی، تب بالا، افزایش ضربان قلب و سرعت پیشرفت بسیار بالا

گانگرن گازی می تواند منجر به مسمویت خونی و شوک شود و یک وضعیت اورژانس مطلق پزشکی است.

 

دیگر انواع گانگرن یا قانقاریا

گانگرن داخلی

این نوع از قانقاریا زمانی به وجود می آید که جریان خون به اندام های داخلی بدن چون روده ها، آپاندیس یا کیسه صفرا نمی رسد. انسداد می تواند ناشی از فتق، پیچ خوردگی یا لخته شدن خون باشد، که به هرحال با انسداد جریان خون و مرگ بافت همراه است. گانگرن داخلی به شدت خطرناک و کشنده بوده و باید تحت درمان فوری قرار بگیرد. از علائم آن درد شدید و تب است.

گانگرن فورنیه

نوع نادری از قانقاریای عفونی، که ناحیه تناسلی و پرینه (ناحیه بین اندام تناسلی و مقعد) را درگیر کرده و به شدت دردناک است. مردان بیشتر از زنان به این نوع گانگرن مبتلا می شوند. بیماری ایجاد شده ناشی از عفونت است که به سرعت در بافت های نرم پخش شده و موجب درد، تورم و قرمزی شدید می شود. قانقاریا فورنیه نیز یک وضعیت اوژانس جراحی محسوب می شود.

 

خلاصه ای از انواع گانگرن یا قانقاریا

نوع گانگرن	علت اصلی	ظاهر بافت	عفونت	سرعت پیشرفت
خشک	نرسیدن خون	خشک، چروکیده، سیاه	ندارد	آهسته
مرطوب	آسیب + عفونت	متورم، تاول‌زده، بدبو	دارد	سریع
گازی	عفونت باکتری مولد گاز	حبابی، صدای ترق و تروق	دارد (شدید)	بسیار سریع
داخلی	انسداد خون در ارگان‌ها	(درون بدن)	ممکن است داشته باشد	متغیر
فورنیه	عفونت ناحیه تناسلی	متورم، قرمز، دردناک	دارد	سریع

 

علائم و نشانه های قانقاریا چیست؟

در بخش توضیح انواع قانقاریا، به طور مختصر علائم هریک از نوع ها را نام بردیم. در ادامه این بخش، به شرح مفصل تر علائم و نشانه های قانقاریا می پردازیم.

1. علائم موضعی (نشانه های پوستی و بافتی)

تغییر رنگ پوست:

بارزترین نشانه پوستی، تغییر رنگ پوست است که می تواند ناحیه درگیر را به رنگ صورت زیر تغییر دهد:

• رنگ پریدگی شدید
• آبی یا بنفش شدن (شبیه به کبودی)
• قرمز تیره یا برنزی
• در نهایت خاکستری، قهوه ای و سیاه

درد و بی حسی:

در ناحیه مورد نظر ممکن است ابتدا درد شدید و ناگهانی وجود داشته باشد، اما با پیشرفت بیماری، به دلیل مرگ اعصاب، این درد جای خود را به بی حسی کامل می دهد.

تورم و تاول:

در قانقاریا مرطوب، ناحیه درگیر شده دچار تورم می شود و ممکن است تاول هایی پر از مایع روی پوست دیده شوند.

تغییرات دمای پوست:

پوست ناحیه گانگرن شده، به دلیل فقدان جریان خون شدیدا سردتر از سایر نقاط بدن می شود.

ترشحات بدبو:

به دلیل فعالیت باکتری های عفونت زا، در گانگرن مرطوب و گانگرن گازی، ترشحات چرکی با بوی بسیار بد وجود دارند. (قانقاریا خشک فاقد بو و چرک است)

خط مرزی مشخص:

در قانقاریا خشک، خط واضحی بین بافت سالم و پوست مرده و سیاه شده دیده می شود.

صدای ترق و تروق:

این علامت که کریپتاسیون نامیده می شود، مشخصه گانگرن گازی است. با فشار دادن ناحیه درگیر شده در این گانگرن، به دلیل وجود گاز تولید شده توسط باکتری ها، صدایی شبیه به ترق و تروق احساس می شود.

پوست براق و نازک:

ناحیه آسیب دیده پوست می تواند نازک، براق و بدون مو شود.

 

2. علائم سیستمیک یا عمومی

این علائم زمانی پدیدار می شوند که عفونت گانگرن (به ویژه نوع مرطوب و گازی) در بدن پخش شده و وضعیتی به نام عفونت خون( سپسیس) یا شوک سپتیک را ایجاد می کند. دیده شدن این علائم نشانه وضعیت بحرانیست که باید سریعا درمان شود، شامل:

• تب و لرز بالا (البته در مواردی ممکن است دمای بدن پایین تر از حد نرمال باشد)
• احساس ناخوشی و بی حالی
• افزایش ضربان قلب (تاکی کاردی)
• افت فشار خون (هیپوتانسیون)
• گیجی یا کاهش هوشیاری
• تنگی نفس
• سرگیجه

علائم و نشانه ها بر اساس انواع اصلی قانقاریا

نوع گانگرن	علائم کلیدی
گانگرن خشک	پوست خشک، چروکیده و سیاه می‌شود. درد اولیه به بی‌حسی تبدیل می‌شود. بوی خاصی ندارد.
گانگرن مرطوب	تورم شدید، تاول، ترشحات چرکی و بوی بسیار بد. درد شدید و قرمزی.
گانگرن گازی	درد بسیار شدید و ناگهانی، تورم سریع، صدای تِرق و تِروق زیر پوست، تب بالا و وخامت حال عمومی.
گانگرن داخلی	درد شدید در ناحیه شکم یا قفسه سینه، تب بالا و علائم شوک سپتیک بدون وجود علائم پوستی مشخص.

 

روش های تشخیص گانگرن

تشخیص دقیق نوع و وخامت گانگرن اهمیت زیادی دارد، چرا که در درمان و کنترل آن حیاتی است. تشخیص قانقاریا با ترکیبی از معاینات بالینی، بررسی علائم و نشانه ها و آزمایش های مختلف به دست می آید:

معاینه بالینی و بررسی علائم

• توجه به تغییر رنگ پوست
• تورم و تاول
• درد و بی حسی ناحیه
• وضعیت ترشحات و بو
• احساس کرپیتوس
• بررسی علائم سیستمیک فرد

 

آزمایشات تشخیصی

• آزمایشات خون:

آزمایش شمارش کامل خون که افزایش غیرعادی تعداد گلبول های سفید خون، که می تواند نشانه عفونت باشد را بررسی می کند.

تست های دیگر خون برای تشخیص باکتری های خاص یا شرایط زمینه ای مانند دیابت

• کشت بافت یا مایع:

کشت بافت یا مایع از بافت آسیب دیده و بررسی آن زیر میکروسکوپ، که نوع باکتری عامل عفونت را شناسایی می کند.

• تصویربرداری پزشکی:

• اشعه ایکس، که می تواند وجود گاز زیر پوست را که نشان دهنده گانگرن گازی است، نشان می دهد.
• سی تی اسکن، برای بررسی وسعت آسیب به بافت و درگیری اندام های داخلی.
• آم آر آی برای ارزیابی دقیق آسیب بافتی و میزان گسترش قانقاریا.
• سونوگرافی، جهت بررسی جریان خون و ساختارهای داخلی.

 

آرتریوگرافی (آنژیوگرافی):

اگر پزشک به ارتباط قانقاریا با مشکلات خون مشکوک باشد، این آزمایش انجام می شود. در این روش، یک ماده حاجب به شریان ها تزریق شده و عکس های اشعه ایکس گرفته می شود، تا انسداد یا مشکلات جریان خون مشاهده شود.

 

معاینه جراحی (کاوش جراحی)

در مواردی، به ویژه برای تشخیص گانگرن داخلی یا تعیین میزان آسیب و گسترش گانگرن، ممکن است به کاوش جراحی برای بررسی دقیق بافت ها نیاز باشد.

 

درمان گانگرن یا قانقاریا

بسته به نوع، شدت و وسعت آسیب، درمان قانقاریا می تواند متفاوت باشد. هدف اصلی درمان، توقف پیشرفت و شدت گانگرن، حذف بافت های مرده، درمان عفونت در صورت وجود و بهبود جریان خون در ناحیه آسیب دیده است. به دلیل خطر بالای این بیماری، تشخیص صحیح و درمان به موقع و مناسب اهمیت حیاتی دارد.

درمان های اصلی که برای گانگرن در نظر گرفته می شود، می تواند شامل موارد زیر باشد:

جراحی دبریدمان

این جراحی، روشی برای برداشتن بافت های مرده و عفونی است که برای جلوگیری از گسترش گانگرن به بافت های سالم، ضروریست. جراحی دبریدمان می تواند با ابزارهای جراحی، مواد شیمیایی و یا حتی در مواردی درمان های نوین مانند وکیوم تراپی زخم و لارو درمانی انجام شود.

درمان دارویی

در صورتی که قانقاریا ناشی از عفونت باکترایی باشد، پزشک از دوزهای بالای آنتی بیوتیک استفاده می کند. تجویز آنتی بیوتیک باید حتما بسته به نوع باکتری های عفونت زا انجام شود. معمولا این آنتی بیوتیک ها به صورت وریدی تزریق می شوند تا با سرعت بیشتری باکتری ها از بین برود.

جراحی عروقی یا ترمیم رگ های خونی

در صورتی که دلیل اصلی گانگرن کاهش جریان خون ناشی از انسداد یا آسیب به رگ های خونی باشد، جراحی برای بهبود گردش خون و ترمیم عروق انجام می شود. این جراحی می تواند شامل بای پس عروق (گذاشتن مسیر جایگزین برای جریان خون) یا آنژیوپلاستی (باز کردن رگ های تنگ شده) باشد.

اکسیژن درمانی هایپرباریک

قرار گیری در معرض اکسیژن خالص با فشار بالا روش درمانی نوینیست که برای بهبود زخم ها و کاهش عفونت انجام می شود. افزایش اکسیژن در ناحیه گانگرن شده، موجب کند شدن رشد باکتری ها شده و به رسیدن اکسیژن بیشتر به بافت های آسیب دیده کمک می کند. این درمان به ویژه برای مواردی که قانقاریا ناشی از زخم پای دیابتیست، مؤثر است.

قطع عضو (آمپوتاسیون)

در مواردی که قانقاریا پیشرفت کرده و شدید شده، به ویژه زمانی که بافت مرده بخش وسیعی از عضو را درگیر کرده، روش های درمانی دیگر مؤثر نیستند. بنابراین برای حفظ جان بیمار و جلوگیری از گسترش عفونت به سایر نقاط بدن، قطع عضو ضروریست. اگرچه قطع عضو می تواند دشوار و چالش برانگیز باشد، اما نجات بخش زندگی بیمار خواهد بود. پس از قطع عضو، بسته به عضو و میزان آن می توان از پروتز های مصنوعی استفاده کرد و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشید.

پیوند پوست

جراحی ترمیمی یا پیوند پوست روشیست برای زمانی که بافت های مرده برداشته شده اند و قسمت زیادی از پوست آسیب دیده است. بنابراین برای ترمیم آن، ممکن است به پیوند پوست نیاز باشد. در این روش پوست سالم خود بیمار از ناحیه دیگری از بدن برداشته شده و روی ناحیه آسیب دیده قرار می گیرد.

پس از جراحی ترمیمی پیوند پوست، معمولا وکیوم تراپی انجام می شود.

 

وکیوم تراپی یا درمان با فشار منفی برای قانقاریا

روش درمانی پیشرفته NPWT یا درمان زخم با فشار منفی، می تواند در برخی موارد برای گانگرن به کار گرفته شود؛ به ویژه زمانی که بافت های مرده برداشته شده اند و نیاز است محیط تمیز شده و گردش خون ناحیه نیز افزایش یابد. البته وکیوم تراپی معمولا گزینه اصلی نیست، بلکه روشی حمایتیست که برای بهبود و تسریع روند ترمیم انجام می شود.

درمان با فشار منفی، با استفاده از دستگاه وکیوم تراپی زخم انجام می شود، که می تواند مایعات و ترشحات اضافی زخم را مکش کرده و باکتری ها و سموم را از بستر زخم بزداید. فراهم آوردن محیط تمیز برای بافت در گانگرن زمانی که بسیار پیشرفته نباشد، می تواند بسیار مفید باشد.

هزینه وکیوم تراپی زخم بسته به میزان ناحیه آسیب دیده، میزان فشار لازمه، تعداد جلسات مورد نیاز و نوع دستگاه و دیگر تجهیزات مورد استفاده، مشخص می شود.

اقدامات حمایتی دیگر

علاوه بر روش های درمان اصلی که گفته شد، اقدامات حمایتی دیگری هم انجام می شود، مانند تسکین درد، تأمین مایعات و مواد مغذی به صورت وریدی و در برخی موارد تزریق خون برای بهبود کلی وضعیت بیمار.

انتخاب نوع درمان و اقدامات حمایتی دیگر، کاملا به وضعیت بیمار و نظر پزشک بستگی دارد و نمی تواند در همه بیماران یکسان باشد.

 

پیشگیری از قانقاریا

جلوگیری از قانقاریا بسیار مهم بوده و می تواند سختی ها و هزینه های جسمی و مالی را برای بیمار به حداقل برساند. برای افرادی که در معرض خطر گانگرن یا قانقاریا هستند، این اقدامات پیشگیرانه اهمیت دوچندان دارند. برخی از راه های پیشگیری از گانگرن عبارتند از:

• کنترل بیماری های زمینه ای مانند دیابت، تصلب شرایین یا سایر بیماری هایی که بر گردش خون تأثیر می گذارند.
• بررسی روزانه اندام بخصوص پاها به ویژه در افراد دیابتی، از نظر زخم ها، آسیب ها و تغییرات حالات هرچند جزئی
• بهداشت مناسب زخم و مراقبت صحیح از آن
• درمان مؤثر و به موقع زخم های مزمن
• ترک سیگار، چرا که سیگار کشیدن می تواند به رگ های خونی آسیب رسانده و خطر گانگرن را بسیار افزایش دهد
• حفظ وزن سالم، چرا که چاقی می تواند بر گردش خون تأثیر بگذارد
• مراقبت از سرمازدگی و کاهش جریان خون

 

خلاصه ای از آنچه گفته شد

گانگرن یا قانقاریا، یک وضعیت پزشکی جدیست که با مرگ سلول ها و بافت در اندام اتفاق افتاده و حیات بیمار را به خطر می اندازد. سیاه مردگی یا قانقاریا، به دو دلیل اصلی یعنی کاهش یا از بین رفتن جریان خون و یا عفونت های باکتریایی در اندام به وجود می آید.

قانقاریا در دو نوع اصلی گانگرن خشک و مرطوب بوده و در موارد نادر در انواع دیگر چون گانگرن گازی و گانگرن داخلی هم اتفاق می افتد. تشخیص نوع قانقاریا توسط پزشک بسیار مهم است، چرا که در فرآیند درمان و انتخاب روش های درمانی تأثیرگذار است.

برای درمان قانقاریا، بسته به این که علت به وجود آمدن و نوع آن چیست، روش های درمانی مختلفی انجام می شود. معمولا اقدامات درمانی در چند مرحله و به صورت چند جانبه صورت می گیرند. جراحی برداشتن بافت مرده (دبریدمان)، دارودرمانی برای قانقاریا مرطوب، پیوند پوست و جراحی ترمیمی و در موارد شدید قطع عضو یا آمپوتاسیون، اقدامات درمانی کلی هستند.